Біреуін сой
Өгіз айдап келе жатқан Алдар жолай қой бағып жүрген бір Тазшаға кездеседі. Екеуі амандасып, аз-кем әңгімелесіп отырып, Алдар торсықтағы айраннан ішіп, шөлін басады. Сол сәтте-ақ оның ойына арам пиғыл келеді: «Осыны алдап, қойын айдап кетсем».
«Қалай алдаймын?» деп тұрғанында, Алдардың көзі қойшының самайына түседі. Үрпиіп шыққан шашына қарап-ақ таз екенін аңғарады. «Енді сылтауды таптым» дейді ішінен.
Алдардың «емі»: сенімге құрылған тұзақ
Алдар әңгімені қалыңдатып, қой бағудың қиындығын сөз етеді:
— Қой баққан деген азап қой. Мен де талай қой баққанмын. Бір азабым — сол машақаттың ішінде жүріп сары қотыр таз болып едім. «Тазша» деген ат қандай жаман! Құтыла алмай жүргенде, тәңір жарылқағыр, бір емші емдеп жазып еді, — дейді.
Қойшы сөзге бірден елігіп: — Ол қандай ем істеп еді? — деп асыға сұрайды. Алдар ішінен «қармаққа іліндің» деп қуанып, өтірікті шындай етіп өрбітеді.
Емшінің «шарты»
Алдар «емші» туралы былай дейді: қой жайып отырғанында мойнында дорбасы бар бір адам келіпті де, таз басын көріп: «Емдетпесең, өлесің» деп қорқытыпты. Сосын:
- «Бір қойды сой. Етіне тоялық»
- «Басыңды жазуға құйрық май мен іш май керек»
Сөйтіп, әлгі майды басына тартып, «жазылып кеткенін» айтады. Тіпті осы «тәсілді» үйреніп алып, ауылдағы басқа таз балалардың да бәрін емдеп жаздым деп мақтанады.
Әңгімесін аяқтаған Алдар: — Ойбай, жолымнан қалдым. Енді жүрейін, — деп орнынан тұра береді.
Сонда Тазша жабысып: — Ағатай, менің басымды да емдеп кетіңіз! — дейді.
Құйрық майға оралған үміт
Алдар әдейі таңғалғансып: — Ойбай-ау, сен де таз ба едің? Неге ертерек айтпадың! — дейді де, «емдеймін» деп көнеді.
Тазша қойдың ішінен бір семізін таңдап, сояды. Етін асып, екеуі тойып алады. Енді қойшы: — Ал, еміңді істе, — дейді.
Алдардың қатаң «тәртібі»
Алдар шарт қояды:
- Құйрық май мен шарпы майды басына орайды.
- Ықтау жерде бір күн, бір түн қимылдамай жатады.
- Көзін ашпайды, қозғалыс болмайды.
- Сол уақыт ішінде қойын «өзі» бағып тұрады.
Тазша келіседі. Алдар майды басына орап, оны апандау жерге апарып жатқызады: — Қыбыр етпе. Май әбден сіңсін, — деп тастап кетеді.
Ал өзі болса қойды айдап, бұрынғы жүз өгізге қосып алып, тайып тұрады.
Керуеншілердің күдігі және мазағы
Енді сөзді өгіз күтіп қалған керуеншілерге аударайық. Олар Алдар «кетпен әкеледі» деп күтумен болады: бір күн өтеді, екі күн өтеді, үш күн өтеді. Ақыры: — Әй, осы алдап кеткен болар! — деседі.
Біреуі барып қараса, өгіз түгіл түк жоқ екен — бәрі де жерге шаншылған құйрықтар ғана. Сонда жұрт жиналып алып, керуен басын сөзбен түйреп, келекеге айналдырады: «Құйрықты қалай көтерген?», «Жер теңселіп кеткен жоқ па?» деп мысқылдайды.
Ызасы шыққан керуен басы: — Сол қуды тауып алып, құйрығына таңба басып, құл қылмасам, жер үстінде жүрмейін! — деп ант етеді.
Апандағы Тазша: алданудың беті ашылады
Керуеншілер күн жүріп, түн жүріп іздеп келе жатып, басына шарпы май орап, апанда жатқан біреуді көреді. «Осы Алдар ма?» деп ойлап, «Тұр!» деп айқайлайды. Бірақ әлгі адам қимылдамайды. Теуіп көрсе де тұрмайды.
«Өліп қалған екен» деп басындағы майын жұлып алса — ол Тазша екен. Өлгені жоқ, тек беті майға сіңіп, нарттай болып алған.
Қысқа сұрақ-жауап, ащы шындық
— Не істеп жатырсың? — Емделіп жатырмын.
— Неден? — Тазымнан.
— Құйрықпен, шарпымен емделуге болады деп кім айтты? — Арт жақтағы қой бағып жүрген адам.
— Қой қайда? — Анау жақта…
— Қой түгіл, ешкім жоқ.
Тазша атып тұрып қараса, расында да қой жоқ. Сол кезде ғана Алдардың алдап кеткенін біледі. «Енді бай өлтіреді-ау» деп еңіреп жылайды.
Керуен басы да мұңын айтады: біреу олардың жүз өгізін айдап кеткен. Сонда Тазша: — Ойбай, жүз өгіз айдаған — тап сол! — дейді. Екі жақтың да алданғаны бір болып, Тазша керуеншілерге қосылып, Алдарды бірге іздейді.
Алдардың «тәубесі»: қабір арқылы қашу
Керуеншілер мен Тазша Алдарды айлап-жылдап іздейді. Ақыры оның ауылының қайда екенін анықтайды. Мұны естіген Алдар ойланып, амал табады.
Ол ауылдың кәрі-құртаңын жинап, садақа береді де: «Көп жер кездім. Енді тәубеге келдім. Өмірімнің ұзақ еместігі белгілі. Пәтуа беріңдер, көзім тірісінде қабірімді тұрғызайын» — дейді.
Жұрт «әумин» десіп, садақаның етін жеп, Алдардың қабірін тұрғызуға кіріседі. «Тірі отырып мола салғызғаны — тәубеге шын келгені» деп сенеді.
Ертеңіне Алдар әйеліне: — Жайым кетіп барады. Ажал келген сияқты. Тез молданы шақыр, — дейді. Әйелі молдаға жүгіреді, ауыл абыр-сабыр болады.
Молда келгенде Алдардың кірпігі ғана қимылдап жатады. Молда бір дем салып үлгергенде, Алдар «ық» деп жан тапсырғандай болады. Жұрт «иман айтуға ілігіп кетті» деп, жұма күні болған соң кешіктірмей жерлейді.
Қуғыншылар келген күн: «өлген» Алдардың соңғы әзілі
Керуеншілер ауылға жетіп: — Қайда қу Алдар, жаны барда шықсын! — деп айқай салады. Үй ішіндегілер шаштарын жайып, жоқтау айтады. Ауылдың үлкендері «кеше ғана жерленген» деп хабар береді.
Керуеншілердің «өгізімізді, қойымызды алып кеткен» дегеніне жұрт құлақ аспайды: артында қалған жетім-жесірдің қолында беретін ештеңе жоқ, азалы үйге тиісудің жөні жоқ дейді.
Мола басындағы масқара
Ызалы керуен басы: — Ең болмаса моласының үстіне бір шығып кетейін, — деп қабірге жүгіреді. Мола басына шығып дәретке отыра бергенде, осыны күтіп жатқан Алдар моланың ішінен шығып, істік темірмен оның құйрығын шаншып алады.
Керуен басы «Ойбай!» деп атып түседі. Жолдастары ішек-сілесі қата күледі. «Алдардың құйрығына таңба басам» дегенің қайда?» деп мазақтайды.
Керуен басы өгізден айырылып, үстіне осындай қорлық көріп, ызаға булығады: — Ай, Алдар! Ақыретке барғанда жағаңнан алмай қойсам, атым құрысын! — деп кері қайтады.
Алдар артынан: — Мен де ақыретке тезірек баруыңызды тілеймін! — деп сөз қатып, олар кеткен соң моладан шығып, үйіне қайтып келеді.