Қазақша рефераттар

Қазақ тілі - бай тіл

Эпиграф

Бұл сөзді біреу алмас, біреу алар,
Құлағын біреу салар, біреу салмас.
Теп-тегіс көпке ұнау оңай емес,
Кейіне жарамаса, кейіне жарар.

Ахмет Байтұрсынұлы

Қазақ тілі — бай тіл

Қазақ тілі — бай тіл. Жеріміз қандай бай болса, тіліміз де соншалықты бай. Бабалар тарихына зер салған сайын, ата-бабаларымыздың басынан өткен сұрапыл кезеңдер ой елегінен өтеді. Найзаның ұшы айқасқа түскен әрбір шайқас артында өшпес із қалдырғандай. Біз оны күнделікті тіл қолданысымыз арқылы қайта-қайта еске алып жүргендейміз, бірақ көбіне байқамаймыз. Өйткені тіліміз үйренген, санамыз жаттыққан.

Тілімізді терең зерттеп, зерделеп, әлі де ізденіп, жаңашылдық енгізіп жүрген ғалымдар аз емес. Солардың ізін дәл баспасақ та, олардың еңбегіне ұқсап бағуға талпынып, тілдің қатпар-қатпар мағынасына үңілу — әрбірімізге қажет іс.

Кірме сөздер: тілдің табиғи қабаты

Қазақ тілінде моңғол, парсы, араб, орыс тілдерінен енген сөздер көп. Алайда біз олардың көбін кірме сөз ретінде сезіне бермейміз. Себебі бұл сөздер сан ғасыр бойы қанымызға сіңіп, бойымызға еніп, төл сөзіміздей болып кеткен.

Неге байқамаймыз?

Ұзақ уақыт қолданыста жүрген сөз санада «жат» болып сезілмейді; ол күнделікті сөйлеудің әдетіне айналады.

Не береді?

Сөздік қорды молайтады, ойды әр қырынан жеткізуге мүмкіндік береді, тілдің қолдану аясын кеңейтеді.

Нені үйретеді?

Әр сөздің тарихы арқылы оқушы тілмен бірге тарихты да таниды, мағыналық дәлдікке дағдыланады.

Сабақ үстіндегі тәжірибе: мағына, төркін, синоним

Өзім қазақ тілі пәнінің маманы болғандықтан, оқушыларға дәріс беру барысында әр сөздің мағынасын терең ұғынуға, мазмұнын ашуға, оның қай тілден енгенін анықтауға және синонимдерін табуға ерекше мән беремін. Сонда шәкірттеріміз тілмен бірге сөздің тарихын да қатар оқиды. Сонымен бірге бірнеше балама нұсқаны салыстырып, әдеби сөйлеуге, шығарма немесе эссе жазғанда ойын еркін жеткізуге жаттығады.

Мысалдар арқылы: қайдан келді, қалай орнықты?

Моңғол тілінен енген сөздер

  • «Хан»

    «Хан» сөзі моңғол тіліндегі «қаған» (қаһан) атауымен төркіндес екені айтылады. Екі тіл арасындағы жақындық сарыны осы тұста да байқалады.

  • «Су» — «ус»

    Қазақ тіліндегі «су» сөзімен мағыналас моңғолша «ус» нұсқасы да көпке таныс.

Парсы тілінен енген сөздер

  • «Шаштараз»

    Парсы тіліндегі тіркестермен сабақтас деп түсіндіріледі.

  • «Шаршы»

    Парсы тіліндегі «төрт» мағынасымен байланыстырылады (чор).

  • Апта атаулары

    Дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, жексенбі атауларының төркінін түсіндіруде шығыс тілдерінің ықпалы жиі аталады.

Араб тілінен енген сөздер

Күнделікті амандасу

Бір-бірімізбен кездескенде айтылатын «сәлем», «ассалаумағалейкум», «уағалейкум ассалам» сөздерінің түбірі араб тілдік дәстүрімен сабақтас.

Оқу-ағарту ұғымдары

«Кітап», «мектеп», «әдебиет», «мұғалім» сияқты сөздердің де бастапқы төркіні араб тілімен байланыстырылатынын көп жағдайда ой елегінен өткізе бермейміз.

Орыс тілінен енген сөздер

Орыс тілінен енген сөздер бүгінгі қолданыста өте жиі кездеседі. Кейбір сөздердің қазақша баламасы бола тұра, сол кірме нұсқаны таңдауға бейім адамдардың көп екенін де байқаймыз.

Тарих ізі — тілде

Мен мұнда мысалдың шет жағасын ғана қозғадым. Дегенмен осыншама сөздің тілімізге қашан еніп, қалай сіңгенін толық түсіну үшін тарихқа да үңілу қажет екенін аңғарамыз. Әрбір кірме сөз — ата-бабаларымыздың қандай қиын-қыстау күндерді бастан кешкенінің, қандай байланыстар орнатып, қандай мәдени кеңістікте өмір сүргенінің белгісі. Осындай ойға келгенде, іштей алғыс айтып, бас иесің.

Қорытынды ой: кірме сөз — зиян емес, мүмкіншілік

Айтарым: кірме сөздерден тіліміз зардап шекпейді. Керісінше, сөздік қор байып, қолданыс аясы кеңейеді. Қазақ тілінің мәртебесі жылдан жылға өсіп, талай асудан асып келеді.

Дегенмен кеңес дәуірінде тіліміз құлдырап, шыңырауға кете жаздаған кезең болды. Сол тұста халқымыз «заманың түлкі болса, тазы боп шап» дегендей, қиындыққа бейімделіп өмір сүрді. Ал бүгін тіл маңдайына күн тиіп, көкірегіне су кіргендей, еңсесін көтеріп, әлгі шыңыраудан күшпен емес, ынтамен шығып, тәй-тәйлап алға ұмтылып келеді.

Кірме сөздерді біржола өшіру де, қолданыстан толық алып тастау да мүмкін емес. Оның орнына оларды түсініп қолдану — бабалар салған жолды еске алуға, дәстүрді қастерлеуге, тілдің тарихын тануға мүмкіндік береді.

Автор туралы

Абенова Айдын Жұмақанқызы

Ағадыр кенті, Шет ауданы

А. Ермеков атындағы жалпы білім беретін орта мектебі базасындағы тірек мектебі (ресурстық орталық)

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі