Кіші жүз ханы
Әбілқайыр хан: тұлға, дәуір және күрделі таңдау
Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадүр хан (1693 — 12.08.1748) — Кіші жүздің ханы, қолбасшы және саяси қайраткер. Ол Шыңғыс хан әулетінің кіші тармағы — Өсеке ұрпағынан тарайды, Қажы сұлтанның баласы. Әбілқайыр соғыстағы батырлығымен, айлакерлігімен және ұйымдастырушылық қабілетімен танылып, мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кіші жүзге хан болды (1710—1748).
Билікке келуі және алғашқы саяси қадамдар
1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы әрі ханы болып сайланды, ал түменбасы қызметіне атақты батыр Бөгенбай тағайындалды. 1715 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін, Әбілқайыр үш жүздің бас хандығына үміткерлердің бірі саналды. Алайда мұрагерлік жолмен Тәукенің ұлы Болат бас хан болып сайланды.
Қазақ–қалмақ қатынастары шиеленіскен 1716–1718 жылдары Әбілқайыр Ресей империясынан көмек алуды көздеп, Сібір губернаторы князь М.П. Гагаринге және Уфа воеводасына хат жолдады. Бұл қадам оның сыртқы қауіпке жауап ретінде дипломатиялық арналарды да пайдаланғанын көрсетеді.
Контекст: XVIII ғасырдың ауыр сынағы
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін «ел басына күн туған» кезең болды. Жоңғар шапқыншылықтары халықты күйзелтіп, көш-қон жолдарын бұзды, қалалар мен қоныстарға қауіп төндірді. Әбілқайыр осы тарихи қысым жағдайында әрі қолбасшы, әрі келіссөз жүргізе алатын саясаткер ретінде көрінді.
Жоңғарға қарсы соғыс және әскери бедел
1723 жылға дейін Түркістанда тұрған Әбілқайырды жоңғар басқыншылары ығыстырғаннан кейін ол Бұхар мен Хиуа хандықтарының шекарасына жақын, өзіне қарасты көшпелі тайпаларға қоныс аударды. 1718 жылы Аякөз маңында Әбілқайыр мен Қайып ханның 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді.
1726 жылы Ордабасыдағы халық құрылтайында билер мен батырлар Әбілқайырды қазақ жасақтарының бас қолбасшысы етіп сайлады. Бұланты өзені бойындағы шайқаста (1728) және Аңырақайда (1729–1730) жоңғарларды талқандауда оның қолбасшылық қабілеті айрықша танылды. Аңырақай шайқасында ол бас қолбасшылықты өз еркімен Болат ханға бергенімен, үш жүздің қолын үйлестіру ісінде елеулі еңбек сіңірді.
Бұланты (1728)
Ұлытау өңірі мен Бұланты бойындағы шайқастарда қазақ жасақтары жоңғар күштеріне ауыр соққы берді. Бұл жеңіс халық санасында қарсыласуды күшейтіп, үмітті нығайтты.
Аңырақай (1729–1730)
Шайқас барысында үш жүз жасағын үйлестіру қажеттігі ерекше байқалды. Жеңіс қазақ қоғамын жаңа тарихи кезеңге шығарғанымен, кейінгі саяси алауыздық бірліктің әлсіреуіне әсер етті.
«Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы... зор денсаулық пен қайрат-күш иесі... садақ тартуға келгенде бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ».
Бірлік дағдарысы және Ресеймен келіссөздер
Жоңғарға қарсы күресте ірі жеңістерге жеткен кезеңде Болат ханның қаза болуы ел ішінде жаңа билік мәселесін ушықтырды. Нәтижесінде Болат ханның жас ұлы Әбілмәмбет хан болып сайланды. Бұл таңдауды Әбілқайыр құптамай, бас сардарлықтан бас тартып, өз әскерімен Кіші жүзге оралды. Осыдан кейін біріккен жасақтардың ыдырауы үдей түсті: әр жүз қауіпке жеке қарсы тұруға мәжбүр болды.
Кіші жүз төрт тараптан қысым көрген ауыр жағдайда қалды. Тығырыққа тірелген Әбілқайыр Ресейден көмек сұрауға мәжбүр болды: 1730 жылы күзде елшілік жіберіп, 1731 жылы қазанда Ресей империясының қарамағына кіргені жөнінде ант берді. Бұл ант 1738, 1740 және 1742 жылдары қайта жаңғыртылды.
Ант беруден күткен мақсаттар
- Ресеймен тату қатынас орнатып, башқұрттар мен Еділ қалмақтарының қазақ қоныстарына шапқыншылығын тежеу.
- Ресейдің көмегімен жоңғар ықпалында қалған қазақ жері мен қалаларын қайтаруға мүмкіндік іздеу.
- Империялық әкімшілік тірегіне сүйеніп, ел ішіндегі беделін нығайту және үш жүзді біріктіру идеясын алға жылжыту.
- Хандық билікті мұрагерлік жолмен қалдыруға ұмтылу.
Маңызды ескерту: екі жақтың мүддесі бірдей болмады
Әбілқайыр жеке мүддесін де, елді апаттан сақтауды да қатар ойлағанымен, Ресей империясының ұзақ мерзімді мақсаты қазақ жерін толық отарлау болатын. Осы қайшылық кейінгі қатынастардың өзегіне айналды.
Дербестікке ұмтылыс және көпвекторлы саясат
Әбілқайыр Петербург сарайы мен Орынбор әкімшілігінің саясатын ерте аңғарды. Өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтарып алу мәселесінде Ресей өкілдерімен тартысуы, императрица Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета Петровнаның талаптарына толық мойынсұнбауы және Кіші жүзде дербес саясат жүргізуге талпынысы оның отаршылдыққа қарсылығын байқатты.
Ресеймен қатынасты үзбей отырып, Әбілқайыр жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен де астыртын байланыс ұстады. Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресей ықпалынан бойын аулақ салуға ұмтылды. 1740 жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт хан атанғанымен, Иранның Нәдір шаһының қысымынан кейін бұл иеліктен кетуге мәжбүр болды.
Қарым-қатынастар, қайшылықтар және трагедиялық қаза
Әбілқайыр үш жүздің қадірлі билерімен, белгілі батырларымен және саяси қайраткерлерімен тығыз байланыс орнатты. Өзінен жас Абылаймен де көбіне мәмілеге келе білді: Абылайдың жұбайларының бірі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы.
Дегенмен Кіші жүз ханы ретіндегі саясаты бірмәнді болған жоқ. Қазақ даласын отарлаудың тіректерінің біріне айналған Ор бекінісін салу ұсынысын (1735) оның өзі көтергені айтылады. Сондай-ақ 1737–1738 жылдары башқұрттардың отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туыс халықтар арасындағы қатынасты шиеленістірді.
Қазасы
Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ даласына жайылған беделі кейбір сұлтандардың наразылығын күшейтті. Солардың бірі — Орта жүздің сұлтаны Барақ. Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырды Барақ далада тосын кезіктіріп, өлтіреді; ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Бұл қастандық «орысшылдығы» үшін емес, жеке бас мүддесін көздеген әрекет ретінде сипатталады.
Моласы және тарихи із
Әбілқайыр ханның моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, Торғай қаласынан шамамен 80 шақырым жерде орналасқан. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталып кетті. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ тараған.
Қорытынды пайым
Әбілқайыр — әскери ерлігімен де, күрделі дипломатиялық таңдауларымен де ерекшеленген тарихи тұлға. Оның Ресеймен байланысы бір жағынан қауіп-қатерден қорғанудың амалы болса, екінші жағынан империялық саясаттың терең қабаттарымен қақтығысқан қайшылықты кезеңді айқын көрсетеді.