Ақшаның қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы
Ақшаның әрбір қызметі — тауар айырбастау процесінен туындайтын тауар өндірушілер арасындағы өзара байланыстардың әлеуметтік-экономикалық маңызының белгілі бір қырын көрсетеді. Ақша, жалпы алғанда, бірнеше негізгі қызмет атқарады: құн өлшемі, айналым құралы, төлем құралы, қорлану және қазына жинау, сондай-ақ дүниежүзілік ақша.
Негізгі идея
Ақшаның қызметтері — ақша мен тауар қозғалысының әртүрлі жағдайларда қалай тоғысатынын (немесе ажырайтынын) түсіндіретін экономикалық тетік.
Ақша құн өлшемі ретінде
Құн өлшемі қызметі тауар өндірісі жағдайында пайда болады және ақшаның барлық тауарлардың құнын өлшеуге қабілетті екенін білдіреді. Бұл қызмет бағаны анықтауда делдал рөлін атқарады: тауардың құны ақша түрінде көрінгенде ол баға ретінде бейнеленеді.
Неге толық құнды ақша маңызды болды?
Тарихи тұрғыдан құн өлшемі болу үшін ақшаның өзінің де құны болуы керек деп есептелді. Мұндай тауар ретінде қоғамдық еңбекпен өндірілген және құнын сақтай алатын алтын танылды. Сондықтан бұл қызметті алғашында толық құнды ақшалар орындады.
Құнды өлшеу қалай іске асады?
Құнды өлшеу көбіне идеалды түрде (ойша) орындалады: тауар ақшаға нақты айырбасталғанға дейін-ақ оның бағасы белгілене береді. Сондықтан бағаны қою үшін қолма-қол ақшаның дәл сол сәтте болуы міндетті емес.
Толық құнды ақша айналысы кезінде алтынның “бағасы” болған жоқ: ақша өз бағасын өзі арқылы өлшей алмайды. Мұның орнына ақша басқа тауарлардың белгілі бір санын сатып алу мүмкіндігін көрсететін сатып алу қабілетімен сипатталды.
Құн өлшемі және баға масштабының айырмашылығы
- Құн өлшемі — мемлекеттің еркіне тәуелсіз, ақшаның экономикалық қызметі; оны құн заңы айқындайды.
- Баға масштабы — заңдық сипатқа ие, мемлекет бекітетін өлшем; металл ақшалар дәуірінде ақша бірлігінің салмақтық құрамын заңмен тұрақтандыруға негізделді.
Тарихи тәжірибеде баға масштабы монетаның салмағына жақын болды. Мысалы, фунт стерлинг алғашында күмістің фунты ретінде қалыптасты. Кейін баға масштабы ақшаның нақты салмақтық мазмұнынан алшақтай берді.
Алтын бағасының ресми бекітілуі және оның әлсіреуі
Бір кезеңде АҚШ-та алтынның трой унциясы (31,1 г) 35 доллар ретінде бекітілді. Бұл тәртіп доллар девальвациясына дейін сақталып, кейін алтынның нарықтық құны айтарлықтай өзгерді. Нәтижесінде ресми баға мен нарықтық құнның алшақтауы арнайы баға масштабының экономикалық мәнін әлсіретті. Ямайка валюта реформасы (1976–1978 жж.) аясында алтынның ресми бағасы мен алтын паритеті жойылды.
Қазіргі жағдайда алтын тауарға тікелей айырбасталмайды, ал бағалар алтынмен көрсетілмейді. Несие және қағаз ақшалардың өз құны болмағандықтан, олар құнды “өлшемейді”, тек бұрын өлшенген құнды көрсетеді. Осылайша толық құнды ақша мен ақша белгілерінің қатар өмір сүруі ақша табиғатының күрделенуіне алып келді.
Ақша айналым құралы ретінде
Айналым құралы қызметінде ақша тауарларды өткізудегі делдал болады. Тауар бір қолдан екінші қолға ауысып, соңғы тұтынушысына жеткенге дейін ақша үнемі қозғалыста жүреді. Сатып алу мен сату актілері уақыт пен кеңістік тұрғысынан сәйкес келмеуі мүмкін: сатушы бүгін сатса, ертең немесе басқа нарықтан сатып алуы ықтимал. Ақша осы алшақтықты “байланыстыратын” тетік қызметін атқарады.
Айналым құралы қызметінің негізгі ерекшеліктері
- Тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы байқалады.
- Бұл қызметті идеалды емес, нақты (қолма-қол) ақша атқарады.
- Айырбас жылдам жүретіндіктен, тарихи тұрғыдан алтынның өзін емес, оны алмастыратын ақша белгілері кең қолданылды.
Айналысқа қажетті ақша саны өткізілетін тауарлардың бағасы мен массасына, яғни сатылуға тиіс тауарлар бағасының жалпы сомасына тәуелді. Бір ақша бірлігі бір уақытта көп мәмілеге қызмет ете алатындықтан, ақша айналымы жылдамдаған сайын айналыс үшін қажет ақша көлемі азаяды. Ал айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артып кетсе, бұл ақшаның құнсыздануына, яғни инфляцияға әкеледі.
Ақша төлем құралы ретінде
Тауар айналысы ақша қозғалысымен байланысты болғанымен, ақша қозғалысы әрдайым тауар қозғалысымен бір мезетте тоғыса бермейді. Егер тауар төлем жасалғанға дейін берілсе немесе керісінше төлем алдын ала жасалса, онда ақша төлем құралы қызметін атқарады. Бұл қызмет тек тауар айналысында ғана емес, қаржы-несие қатынастарында да кең қолданылады.
Ақшалай төлемдердің негізгі түрлері
- Тауарлар мен қызметтер бойынша міндеттемелер
- Еңбекақы төлеуге байланысты міндеттемелер
- Мемлекет алдындағы қаржылық міндеттемелер
- Банктік қарыз, мемлекеттік және тұтынушылық несие бойынша борыш
- Сақтандыру міндеттемелері
- Әкімшілік-сот сипатындағы және өзге төлемдер
Төлем құралы қызметі айналым құралынан маңызды қырымен ерекшеленеді: мұнда ақша делдал емес, сатып алу-сатуды аяқтайтын элемент ретінде көрінеді. Мысалы, тауар несиеге сатылғанда сатып алушы бірден ақша бермей, борыштық міндеттеме (қарыз құжаты) ұсынады. Қарыз өтелген сәтте ақша төлем құралы ретінде қызмет етеді.
Маңызды салдар
Несиеге сату қолма-қол ақшаға деген ағымдағы қажеттілікті азайтады. Бірақ төлем мерзімі жақындаған сайын борыштарды жабу үшін ақшаға сұраныс артады. Егер бір буында төлем тоқтаса, бұл төлемсіздіктің тізбекті әсерін тудыруы мүмкін.
Ақша қорлану және қазына жинау құралы ретінде
Ақшаның төлем және айналым құралы ретіндегі қызметтері ақшалай қорлардың құрылуын қажет етеді. Қорлану қажеттілігі Т–А–Т айналымының екі актіге — Т–А және А–Т — бөлінуімен байланысты: сатудан түскен ақша бірден қайта сатып алуға жұмсалмауы мүмкін.
Капитализмге дейінгі қоғамдарда байлықты “таза қазына” түрінде жинау кең тарады, бірақ ол экономикалық айналымға тікелей әсер етпеді: мұндай ақша айналыстан тыс жатты. Капитализм жағдайында, керісінше, қазына несие жүйесі мен қор нарықтары арқылы табыс әкелетін капиталға айнала алады.
Қазына жинаудың классикалық формасы
Толық құнды ақшалар (алтын) материалданған құнның формасы ретінде жалпы байлықтың өкілі саналды. Сондықтан қазына жинау қызметі тарихи тұрғыда алтын монеталар мен алтын құймаларын жинақтау арқылы жүзеге асты.
Қазіргі қорлану қалай көрінеді?
Қағаз және несие ақшалардың “меншікті құны” жоқ болғандықтан, олар классикалық мағынада қазына жинау құралы бола алмайды. Дегенмен олар қорлану қызметін атқарады: ақша уақытша айналыстан шығып, кейін қайтадан төлем немесе айналым құралы ретінде айналысқа оралады.
Тауар өндірісі жағдайындағы қорланудың негізгі формалары
- Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттік шоттарындағы қаражат қалдықтары түріндегі ұжымдық қорлану
- Банктегі салымдар және мемлекеттік облигациялар сияқты қаржы құралдары
Несие механизмі арқылы кәсіпорындар мен халықтың жинақтары банктердің қарыздары түрінде қайтадан айналым процесіне қосылады. Осылайша ақша қайта бөлу процесінің дәнекері болады. Алайда қорланудың тиімді болуы ақша айналысының тұрақтылығына, яғни инфляцияның төмен болуына тәуелді.
Мемлекеттік алтын қорының рөлі
Қазіргі жағдайда қазына жинау көбіне айналыстағы ақша массасын реттеуші емес, мемлекеттің сақтандыру қоры ретінде қарастырылады. Алтын резервтері экономикалық тәуелділік тәуекелін төмендететін фактор болуы мүмкін. Мысалы, 1998 жылғы 1 қаңтарда Қазақстан Республикасы Ұлттық банкіндегі монетарлық алтын қоры 41 781,1 млн теңгені құрады.
Дүниежүзілік ақша қызметі
Тауар шаруашылығының кеңеюі және шаруашылық байланыстардың интернационалдануы нәтижесінде ақша интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем және халықаралық сатып алу құралы ретінде қызмет етеді. Бұл қызметті бастапқыда толық құнды ақшалар (алтын), кейіннен шетел валюталары сияқты “нағыз” ақшалар орындады.
Тарихи вектор
- 1867 жылғы Париж келісімі дүниежүзілік ақша қызметін алтынмен байланыстырды.
- Халықаралық есеп айырысуларда алтынмен қатар жетекші елдердің ұлттық валюталары да кең қолданылды (мысалы, 1913 ж. аударым вексельдерінің басым бөлігі фунт стерлингте жүргізілді).
- 1944 жылғы Бреттон-Вудс келісімі доллар мен фунт стерлингке резервтік валюта мәртебесін берді.
Кейін дүниежүзілік ақшалардың жаңа формалары пайда болды: СДР (арнайы қарыз алу құқығы) және ӘКЮ (еуропалық есепке алу бірлігі). 1999 жылғы 1 қаңтардан бастап Еуропалық ынтымақтастық елдерінде ортақ валюта — еуро айналысқа енгізілді.
Шектеу
Енгізілген шартты есептесу бірліктерінің меншікті құны жоқ. Сондықтан олар дүниежүзілік ақша қызметін толық мағынада атқаруда шектеулерге ие. Тарихи-экономикалық тұрғыдан бұл функция алтын нарығындағы операциялар арқылы алтынмен байланысын сақтап келеді.