Құлынның түсі ала

Шалдың үш ұлы және жоғалған құлын

Ерте заманда бір шалдың үш баласы болыпты. Бар малы — жалғыз ала бие екен. Сол бие күнге қарап буаз болып, айға қарап құлындайды дейді. Күн сайын құлындаса да, құлыны күнде жоғалып отырған: балалары кезекпен күзетсе де, ұрлық тыйылмайды.

Бір күні кенже ұл — Аққоян — биенің құлындайтын түнінде көз ілмей күзетеді. Түнде бие аман-есен құлындап, ала түсті, алтын жалды, күміс құйрықты ерекше құлын туады. Аққоян құлынды ауыздандырып, сәл ұзағырақ барып дем ала бергенде, аспаннан қара бұлт түйіліп келіп, құлынды қағып әкетеді.

Аққоян жақ мылтығын басып қалады. Атқан сәтте шылдыр етіп бір нәрсе жерге түседі. Барып қараса, ұры алып кеткен құлынның оқ түбінен қиып түсірген күміс құйрығы екен.

Із кесу: темір етік, темір таяқ

Құлыннан айырылған соң, Аққоян таңертең әкесіне көргенін бастан-аяқ айтып, құлынды іздеуге рұқсат сұрайды. Әкесі: «Балам, іздесең — ізде!» дейді. Аққоян темір етік киіп, темір таяқ соқтырып алып, жаяу жолға шығады.

Жол ұзаққа созылып, уақыт өте темір етігі теңгедей, темір таяғы тебендей ғана болып қалады. Сөйтіп келе жатып, айдалада тігулі тұрған үш ақ отауға тап болады.

Үш ақ отау және қара құс дәулер

Отауға кірсе, үш әйел отыр екен. Аққоян амандасып, жөн сұрайды. Әйелдер өздерінің кедейдің қызы болғанын, ал оларды үйдей алып қара құсқа мінетін үш ағайынды дәу күштеп әкеліп, әйел қылғанын айтады.

Олар күн сайын ұшып барып, әлгі алтын жалды, күміс құйрықты құлынды ұрлап әкеліп күн көреді дейді. Жылқысы екі мыңға жуықтапты.

Аққоян: «Бұларды қалай жеңем?» деп сұрайды. Әйелдер: «Екеуін өлтіресің, ал ең кішісі — ең қауіптісі» дейді.

Қырық кез ақ семсер және дәудің құлауы

Бір күні дәу ұрлықтан келіп, бір түйені әкеліп сояды да, тайқазанға асып, алдына табақпен алдырып жейді. Ол түйенің тоқпақ жілігін сол күйі жұтып, тамағына кептеліп қалады. Қақалып, әйеліне: «Қанжарымды әпер!» деп айғай салады.

Әйелі қанжарын ұлтарағынан алып бергенде, дәу жілікті ішіне қарай итермек болады: бер жағынан семсермен, іш жағынан қанжармен тіреп жанталасады. Дәл сол сәтте Аққоян оның қолының үстінен жұдырықпен сарт еткізіп ұрады. Семсердің ұшы желкесінен шығып, дәу шалқасынан құлап жан тапсырады.

Аққоян қалған екі дәуді де жайратады. Ұрланған жылқыны түгендесе, алтын жалды, күміс құйрықты ала жылқының өзі мың жарым екен.

Елге қайту және ағалардың іштарлығы

Аққоян үш келіншекті отауларымен көшіріп, мың жарым жылқыны айдап еліне қайтады. Келген соң екі үлкен әйелді ағаларына қосып, кішісін өзі алады. Біраз тынығып, екі ағасына жылқы бақтырып, оларды үйлендіріп, дәулеттендіреді.

Бірақ ағалары байыған сайын, інісін көре алмай күндей бастайды: «Аққоян неге кісі жалдамайды? Өзі шалқасынан түсіп жатады» деп, ақыры өлтіруге келіседі.

Аққоянның жаралануы және жалғыз қалуы

Айтқанындай, олар семсерді есікке көлденең байлап, түнде жылқыны дүркіретіп қуады. Дауысқа сенген Аққоян «ұры тиді» деп жүгіріп шыққанда, көлденең тұрған ақ семсерге түсіп, екі тізесінен кесіліп домалап түседі.

Ертеңінде екі ағасы үйлерін жығып, барлық малды айдап кетеді. Аққоянға бір қос қана қалдырып, тамағына бір жылқы сойып беріп, оны жалғыз тастап, өздері көз көрмес, құлақ естімес жаққа көшіп кетеді.

Аққоян жүріп-тұра алмай, қостың ішінде садақ жасап, күнелтіп отырады.

Жолдастар: шолақ қол мен соқыр

Бір күні екі қолы жоқ шолақ кісі бір киікті қуып келе жатады. Жетсе де, ұстай алмай қиналғанын көрген Аққоян: «Киікті маған қарай қайыра бер!» деп айғайлайды. Киік берілгенде, Аққоян садақпен атып жығады. Сол күннен бастап шолақ қол Аққоянды қадір тұтып, екеуі бірлесіп күн көреді.

Көп ұзамай екі көзі жоқ бір соқыр адам түлкіні дүбірімен қуып келеді. Аққоян оны да «бері қайыр» деп шақырып, мылтықпен атып түсіреді. Сөйтіп шолақ қол соқырды жетектеп, соқыр Аққоянды арқалап, үшеуі бірігіп аңшылықпен тіршілік етеді.

Қызды алып қашу: тұманға сіңген қуғын

Олар ақылдасып, елден барып әйел әкелмек болады. Бір елдің жанына келіп, Аққоянды ауылдан алты шақырым жерге, соқырды үш шақырым жерге жасырады. Ал шолақ қол күміс ер-тоқым, күміс жүген таққан тайпалған қара жорғаға айналып, ауылға барады.

Шілденің ыстығында жорға қотанда шылбырын сүйретіп жүріп алады. Ұстаймын деген жанға ұстатпайды. Құрт жайып отырған он бестегі байдың қызы келіп ұстағанда ғана тоқтайды. Қыз шылбырдан ұстап мінгенде, жорға қызды алып қашады.

Ауыл адамдары соңынан үш жүздей кісі болып қуады. Қуғыншылар соқыр жатқан тұсқа таяғанда, соқыр бар даусымен айғайлап, леп шығарады да, төңірек түк көрінбейтін тұманға айналады. Қуғыншылар адасып, бірін-бірі ұстап әрең ауылын табады. Осылайша үшеуі қызды алып кетеді.

Қызды олар өзара қарындасындай көріп, ас-суын істетіп, кір-қоңын жудырып, біраз уақыт тату тіршілік етеді.

Қу аяқ кемпірдің айласы

Бір күні ағалары аңға кетеді. Қыз ас қамдайын десе, оты сөніп қалыпты. Далаға шықса, күн батысында жылтыраған от көрінеді. Солай қарай ұшып барса, тары көже қайнатып отырған қу аяқ кемпір отыр екен.

Қыз от сұрайын десе, кемпір: «Кішкентай басымның битін қарап бер» дейді. Қыз бір тізерлеп отырып бит қарағанда, кемпір қыздың көйлегінің етегін шұрқ-шұрқ тесіп тастайды. Қайтарда қыздың етегіне бір аяқ тары салып береді: «Ағаларыңа ас қылып бер» дейді.

Қыз қосқа асықса да, тарының бәрі жол бойы түсіп қалады. Бұл — кемпірдің тары шашылған ізбен қыздың үйін тауып алу үшін жасаған айласы екен.

Ертеңінде кемпір келіп, қызға тағы да «басымды қарап бер» деп отырып алады. Бас қараған сайын кемпір қыздың санынан қан сорады. Қыздың өңі қуарып, жүдеп кетеді. Ағалары себебін сұраса да, қыз айтпайды. Қоймаған соң, ақыры кемпір жайын баяндайды.

Кемпірдің уәдесі және қайта біткен мүшелер

Сол күні ағалары аңға шықпай, үйде тығылып жатып кемпірді тосады. Қу аяқ кемпір кіргенде, шолақ қол есікті тосады. Кемпір қаша бергенде, ұстайтын қолы жоқ шолақ оны аяғымен теуіп кідірте береді. Үшеуі жабылып кемпірді ұстап алып, өлтірмек болады.

Кемпір жалынып: «Аяғы жоққа аяқ, қолы жоққа қол, көзі жоққа көз саламын. Мені өлтірмеңдер» дейді. Олар кемпірді үйге әкеліп, Аққоян әмір етеді: «Әуелі соқырды жұтып, көз бітір. Сосын қолсызды жұтып, қол бітір».

Кемпір солай істеп, соқырдың көзін, шолақтың қолын бітіреді. Ең соңында Аққоянды жұтпақ болады. Аққоян жолдастарына: «Мені жұтып алып, қайта тастамай қоюы мүмкін. Қылыштарыңды даяр ұстаңдар. Шықпасам, басын бірден алыңдар» деп ескертеді.

Айтқанындай, кемпір Аққоянды қайта шығармайды. Қыз бен екі жолдасы жабылып, кемпірдің басын алып тастайды. Сөйтсе, Аққоян кемпірдің бір бақайшағының ішіне тығылып қалыпты: соның ішінен аман тауып алады.

Қайта оралу: әділдік және елдің үкімі

Аққоян елін іздеп келсе, екі ағасы оның жоғалғанына қуанып, елін көшіріп әкетіп, той жасап жатыр екен. Әке-шешесін құл қылып, әйелін күң еткен көрінеді.

Аққоян келгенде, ағалары қорқып қашады. Бірақ оларды ұстап алады. Халықты жинап, Аққоян өмірінде көрген-білгенін түгел айтып береді. Сонда көпшілік екі ағасын өз қолымен ұстап, жазасын беріпті.

Бүкіл елі Аққоянның аман-есен келгеніне отыз күн ойын, қырық күн тойын жасапты. Аққоян осылайша мұратына жеткен екен.