Қазақша рефераттар

Көп жылдық шөп тектес өсімдік

Қазақтың халық медицинасында өсімдіктерді емдік мақсатта қолдану кең тараған. Дәрілік шөптер дұрыс жиналып, талапқа сай кептіріліп, мөлшері сақталып пайдаланылса, көптеген жағдайда ағзаға пайдалы әсер етеді. Алайда кейбір өсімдіктер улы болуы мүмкін, сондықтан оларды қолдануда сақтық, білім және тәжірибе қажет.

Маңызды ескерту: Төмендегі мәліметтер халықтық тәжірибеден алынған. Ем ретінде қолданар алдында дәрігермен немесе фитотерапия маманымен кеңескен дұрыс. Әсіресе қан қысымы, жүрек-қан тамыр жүйесі, жүктілік, бала емізу және созылмалы аурулар кезінде сақ болыңыз.

Дәрілік өсімдіктер: қысқаша сипаттама және қолданылуы

Төменде жиі аталып жүретін бірқатар өсімдіктердің жиналу уақыты, пайдаланылатын бөлігі және халық арасындағы қолданылу бағыттары берілген.

Алтын тамыр

Сабағы тік өсетін, көпжылдық шөптесін өсімдік. Дәрілік шикізат ретінде оның барлық түрінің тамыры жиналады. Дұрыс жиналып, сақталған тамыр 2,5–3 жылға дейін шипалық қасиетін жоғалтпайды.

  • Ағзаның төзімділігін арттыруға көмектеседі.
  • Жүрек-қан тамыр жүйесін қолдайды.
  • Жоғары жүйке жүйесінің ырғағына жағымды әсер етеді.
  • Қан қысымын реттеуге ықпал етуі мүмкін.

Сақтық: Орнымен қолданбаса, кей адамдарда қан қысымын көтеруі ықтимал.

Тұнба дайындау (халықтық нұсқа)

50 г майдаланған шикізатты 0,5 л 40% спиртке қосып, 2 апта қараңғы әрі жылы жерде тұндырады.

Сусамырмен ауыратын науқастарға: 20–30 тамшыдан күніне 3 рет, тамақ алдында қабылдау туралы айтылады. Фармацевтикалық сұйық экстракт: 5–10 тамшыдан күніне 3 рет, тамақтан 30 минут бұрын.

Ем қабылдау ұзақтығы: 10–20 күн.

Адыраспан

Дәрілік шикізат ретінде шілде айында бұтақшалары, жапырағы және гүлі жиналады. Бұл — улы өсімдік.

  • Халық емінде құяң және сегізкөз жүйке ауруларында қолданылған.
  • Мал дәрігерлігінде тұнбасымен қышыма-қотыр, тері ауруларын емдеуде пайдаланылған.

Ескерту: Улы өсімдіктерді өз бетіңізше қабылдамаңыз.

Арша (кәдімгі арша, ем арша)

Биіктігі 1–3,5 метр, қысы-жазы көгеріп тұратын бұталы өсімдік. Қара күзде піскен жемісі (қаракөк түсті) жиналып, ашық жерде жеңіл кептіріледі.

  • Халық емінде несеп айдайтын құрал ретінде қолданылған.
  • Қуық қабынуын бәсеңдетуге пайдаланылған.
  • Аршамен тіс тазалау пайдалы деп есептеледі.

Ащы мия (ақ мия)

Көпжылдық шөптесін өсімдік. Бүкіл шөбі мен тұқымы дәрілік мақсатта қолданылған. Улы дәрі, абайлап пайдалану қажет.

  • Жедел және созылмалы дизентерияда.
  • Асқазан ауырып, жүрек айну, өт аралас құсу байқалғанда.
  • Шиқан, сыздауық, жараның іріңдеуінде.
  • Қышыма, бөртпе, ескілікті теміреткіде.
  • Ақ кір көп келген жағдайларда.

Ащы қарбыз

Көпжылдық, өрмелегіш сабақты өсімдік. Тамыр түйнегі етті, сабағы көп бұтақты, мұртшасы ширатылып өседі.

  • Кеңірдекшелердің созылмалы қабынуында.
  • Кеуде толып, тыныс тарылғанда.
  • Жүрек шаншып ауырғанда.
  • Емшек безінің жедел қабынуында.
  • Жұтқыншақ ауырып, үн қарлыққанда.

Халық тәжірибесінде тамыры қанды несепке байланысты шағымдарда қолданылғаны айтылады.

Арпа

Біржылдық дақыл. Халық медицинасында арпа дәнінің қайнатпасы бойға қуат беріп, асқазан-ішек сырқаттарында қолданылған.

  • Денедегі бөртпелерді басуға.
  • Бүйректегі тасты түсіруге көмектесу мақсатында.
  • Қуық қабынуында.

Дәрмене жусан және қара жусан

Дәрмене жусанмен емдеу ғылыми медицинаға енген маңызды үлес ретінде айтылады. Қазақтың халық емшілері оны ішек құртына қарсы қолданған. Бабаларымыз бұл өсімдікті ертеден керуен жолдары арқылы сырт елдерге көп мөлшерде жіберіп отырған.

Қара жусанның тамыры тәбет ашуға, сондай-ақ ішек, асқазан, бауыр және өт қабы ауруларында пайдаланылғаны көрсетіледі.

Женьшень

«Тіршілік тамыры» саналатын, аралия тұқымдасы панак туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі шамамен 50 см. Тамыры жуан, бұтақталған, сыртқы қабығы ақ әрі қатты. Өте баяу өседі: 10–11 жылдан кейін жеміс береді.

Тамырында сергіткіштік қасиеті бар тритерпен глюкозидтері кездеседі. Женьшень тамырынан дайындалған дәрілер организмнің жалпы төзімділігін арттыруға, жүйке және жүрек-қан тамыры ауруларында қолдануға бағытталған.

Жиналу уақыты

Тамыз–қыркүйек

Өсімдік жасы

5–8 жылдық болғаны дұрыс

Қолданылуы (халықтық)

Атеросклероз, сусамыр, белсіздік, туберкулездің алдын алу, ұзаққа созылған әлсіздік

Егде жастағы адамдарда қуаттандыру мақсатында қолдануға болатыны да айтылады, бірақ дәрігерлік кеңес маңызды.

Мойыл

Биіктігі 3,5–8 м болатын ағаш немесе бұталы өсімдік. Жемісі — қара сүйекше. Дәрілік шикізаты — жемісі.

  • Жеміс тұнбасы жас бұзаудың іш өтуін тоқтатуға қолданылған.
  • Қабығының тұнбасы шыбын-шіркей, кене секілді зиянкестерге қарсы пайдаланылған.

Қолданылуы (шашу ерітіндісі): 100 г қабықты 5 л суға ерітіп, шыбын-шіркей көп жерге себеді.

Марал шөп тамыры (мақсыр)

Бұғылар күзде және көктемде бұл өсімдіктің тамырын тұяғымен қазып жейтін болғандықтан, «марал шөп тамыры» атанған. Тамыры қысқа, ірілеу, шашақталған. Гүлдері көк немесе көкшіл, шар тәрізді, сабақ ұшында жеке орналасады.

Халық ертеден бері алтын тамыр мен женьшень тәрізді әл беретін өсімдік ретінде қолданған.

Қара пышақ, күшәла (эминиум)

Биіктігі 20–40 см болатын көпжылдық шөптесін, жартылай улы өсімдік. Гүлінің ішкі беті қара түсті. Өзбектер «күшәла» дейді. Ортаңғы қабыршақ жапырақтың ішінен 5–8 см қарындаш тәрізді өзекше өсіп шығатындықтан, орыстар «карандаш» деп атаған.

Медицинада осы өсімдіктің тамырынан дәрі жасап, өкпе туберкулезін емдеуде қолданылғаны айтылады.

Тобылғы

Раушангүлділер тұқымдас көпжылдық өсімдік. Тұнбасы мен майы халық тәжірибесінде кең қолданылған.

  • Гүлі мен жапырағының тұнбасы: малдың бүйрек, қуық ауруларында, асқазан-ішектің түйілуінде, түрлі ісіктерде.
  • Майы: малдың және адамның ісінген буындарына, сырқыраған жеріне жағу.

Қарандыз

Сазды жерде өседі. Түбі дәрі ретінде пайдаланылған: жөтелгенде түбірін аршып, ауызға салу тәсілі айтылады.

Жербауырсақ

Жусанға немесе басқа шөпке жабысып өседі, бауырсаққа ұқсас. Халық тәжірибесінде қуығы тұтылған адамға ішкізу арқылы пайдаланылған.

Шырғанақ

Бұтағы тікенді, аса жуан емес, іші сары қатты ағашты өсімдік. Халық медицинасында ыстық-суық тигенде емдік мақсатта қолданылған.

Шетен, итмұрын және орман бүлдіргені

Шетен

Биіктігі 3–20 м жабайы ағаш. Жемісін бауыр мен өт ауруларында, несеп және өт айдауға, бүйрек пен қуықтағы тасты түсіруге, іш жүргізуге пайдаланған.

Итмұрын

Жемісінде илік заттар, С, К, Р, Е, В дәрумендері, каротин, қант, лимон және алма қышқылдары, аз мөлшерде белок, май, гликозидтер бар. Тұнбасы адамға да, малға да пайдалы деп есептеледі.

Орман бүлдіргені

Биіктігі 5–25 см көпжылдық өсімдік. Жемісі шілде–тамызда піседі, дәруменге бай. Асқазан-ішек жұмысын жақсартып, тәбетті арттыруға, ас қорыту органдары қабынуын басуға, бауыр мен бүйрек ауруларында қолданылған.

Өгей шөп

Биіктігі 15–20 см, күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Жапырағының астыңғы беті жұмсақ әрі жылы, үстіңгі беті қатты және суық болғандықтан, «өгей шөп» аталған.

  • Тұнбасы жөтелді басатын дәрі ретінде қолданылған.
  • Құрғақ жапырағын темекі тәрізді орап тартқызу арқылы ентікпеге пайдаланғаны айтылады.

Долана

Раушангүлділер тұқымдасына жатады, бұта не ағаш. Қазақстанда 7 түрі Алтай, Тарбағатай, Іле және Жетісу (Жоңғар) Алатауында өседі. Жемісі тамыз–қыркүйекте піседі, дәруменге бай. Долананың 50 түрі қолдан өсіріледі және ол дәрілік құнды шикізат саналады.

Жемісінің құрамында аскорбин және лимон қышқылдары, флавоноидтар, каротин, гиперозид, қант бар.

  • Жүрек бұлшықетінің жиырылуын күшейтуге көмектеседі.
  • Қажығанда қуат береді.
  • Қан қысымын төмендетуге ықпал етуі мүмкін.

Сүйел шөп (чистотел)

Көкнәр тұқымдасына жатады. Халық емшілері сүйелшөп пен сүттіген шырынын бауыр, өт ауруларында және сары ауруда қолданған.

Шай шөп (зверобой)

Халық арасында «шөп шай», «сары мысықтабан», «алтын түсті күн сәулелі шай шөп», «құрғақ гүл» деп те аталады. Медицинада өт айдайтын дәрі ретінде қолданылған. Бұл өсімдіктен аренарин атты антибиотик алынатыны айтылады.

Аскөк (укроп)

Аскөктен жасалған дәрілер медицинада қан қысымын төмендету, қан тамырларын кеңейту, несеп пен өтті жүргізу, қақырық түсіру үшін қолданылған.

Жалбыз және жалбызтікен (проскурняк)

Жалбыз — ерінгүлділер тұқымдасының хош иісті шөбі. Жапырағында ментол бар. Жалбыздан жасалған дәрілер жүрек пен өт жолдарына пайдалы деп есептеледі. Сондай-ақ антисептикалық және хош иіс беретін қоспа ретінде сұйық дәрілер мен тіс ұнтақтарының құрамына кіреді.

Жалбызтікен — құлқайыр тұқымдасына жататын, сабағы ұзын (150 см-ге дейін) көпжылдық өсімдік. Маусым–қыркүйекте гүлдейді. Тамыры да дәрілік шикізат: құрамында шамамен 37% крахмал, 10,2%-ға дейін қант, пектин, май және дәрумендер бар.

  • Сілекейлі-шырышты заты қабыну мен ісікке байланысты жағдайларда қолданылған.
  • Жөтелді бәсеңдетіп, қақырық түсіруге көмектеседі.
  • Жүйке жүйесін тыныштандыруға ықпал етеді.
  • Асқазан-ішектің түйілуі, қуық жолдары мен бүйрек қабынуында қолданылған.
  • Ауыз қуысы мен тамақты шаюға пайдаланылған.

Жөке ағашы (липа)

Ашық сары түсті, хош иісті уақ гүлдерінің қайнатпасы мен тұнбасы микробқа қарсы әсер етіп, ісікті қайтарады, несеп жүргізеді деп айтылады.

  • Асқазан, сусамыр (диабет), ішек жолдары, бауыр, бүйрек, қуық ауруларында қолданылған.
  • Қайнатпасын күйікке, жараға жағу тәжірибесі бар.
  • Жөке гүлінің тұнбасы шашты бекітеді делінеді.

Қорытынды: дәрілік шөпті дұрыс қолдану мәдениеті

Дәрілік өсімдіктер кептірілген шөп, тұнба, қайнатпа, шай, ұнтақ және басқа да түрлерде қолданылады. Дәрі дайындауға арналған шикізат бөлек іріктеліп, көбіне жабайы өсімдіктерден алынады.

Көп өсімдіктің емдік қасиеті бар, бірақ олардың бәрі бірдей медициналық тұрғыдан толық бағаланбаған. Сол себепті халық арасында кейде қате қолдану немесе мөлшерден асыру кездеседі. Кейбір дәрілік шөптер ұсынылған мөлшерден көп қабылданса, өте улы болуы мүмкін.

Тәжірибелік қағида

  • Өсімдіктің нақты түрін дұрыс анықтаңыз (ұқсас түрлер шатастырады).
  • Жинау уақыты мен кептіру тәртібін сақтаңыз.
  • Мөлшерлеуге ерекше мән беріңіз.
  • Улы өсімдіктерді өз бетіңізше ішке қабылдамаңыз.
  • Созылмалы ауруы бар адамдар дәрігермен кеңессін.

Жиі кездесетін улы өсімдіктер

Біздің даламыздағы өсімдіктердің көбі шипалық қасиетке бай. Бірақ улы өсімдіктерді дәрі ретінде қолдану үшін аса сақтық, білім және тәжірибе қажет. Жиі кездесетін улы өсімдіктердің қатарына мыналар жатады:

  1. Итсигек
  2. Көкнәр
  3. Сүттіген
  4. У қорғасын
  5. Шытыр
  6. Көкек
  7. Қызғалдақ
  8. Есекмия
  9. Қара пышақ, күшәла
  10. Үшкір азинеума
  11. Шашақ жемісті гелиотроп
  12. Батпақ қалтагүл шөбі
  13. Түйе шырмауық, түйетабан
  14. Жатаған темір тікен
  15. Мүйізді шөңгебас
  16. Дала қылшасы
  17. Дала қырық буыны
  18. Тегеурінгүл
  19. У балдырған
  20. Сасық меңдуана және т.б.

Халық емшілігі туралы ой

Қазақ даласында емшілікпен аты шыққан адамдар көп болған. Ұланғайыр даланың қай қиырына барсаңыз да, осы дәстүрдің ізіне көз жеткізуге болады. Найман руынан шыққан Ырғызбай Досқанұлы туралы көпшілік жақсы біледі: ол кезінде дана Абайдың әкесі Құнанбайды дертінен айықтырғаны айтылады.

Осындай асыл азаматтардың жолын жалғағандар болғанымен, бүгінгі күні олардың қатары азайып барады. Мамандар елімізде 6 мыңнан астам өсімдік өсетінін, соның 500-ге жуығы емдік қасиетке ие болуы мүмкін екенін айтады. Бұл — дұрыс зерттелсе, үлкен байлық.

Дегенмен Қазақстанда дәрілік өсімдіктермен емдеу ісіне медицина тарапынан әлі күнге дейін толық әрі жүйелі баға берілді деу қиын. Бұған өткен саясаттың ықпалы да болғаны айтылады: дәрілік өсімдікпен емдеу «ескінің қалдығы» ретінде қабылданған кезеңдер халық санасында із қалдырды. Соған қарамастан, бұл бағытты дамытып отырған елдер бар.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы (Ә.Ә. Әметов, П.М. Мырзақұлов).
  2. Қазақ университеті, Алматы, 2000 ж.
  3. Ботаника: систематика растений. Москва: Просвещение, 1975 г. (Н.А. Комарницкий, Л.В. Кудряшов, А.М. Уранов).
  4. Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы: Қаз.Сов.энцикл., 1990.
  5. «Сыр бойы», Қызылорда обл. газеті. 2012-05-06, №6 басылым.