Соғыс зардаптары
Ауезова Күлаш Алдашқызы — Шымкент қаласы №50 А. Байтұрсынов атындағы көпсалалы мектеп-гимназиясының тарих пәнінің мұғалімі.
Сабақтың тақырыбы: Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан
Бұл материал Қазақстанның соғыс жылдарындағы орны мен жауапкершілігін, майдандағы ерлік пен тылдағы жанқиярлық еңбектің мәнін ашуға бағытталған. Мақсат — қиын-қыстау кезеңде халықтың жоқшылық пен ауыртпалыққа қарамастан Отан бостандығын фашизмнен қорғауға жұмылғанын және болашақ үшін тылда орасан еңбек атқарғанын жүйелі түрде түсіндіру.
Соғыс қарсаңындағы КСРО және Қазақстан
Соғыс қарсаңында КСРО-да Сталиннің жеке басына табыну күшейіп, ел дамуының қиындықтары «халық жауларының» әрекеті ретінде түсіндірілді. Бұл партия мен Кеңес өкіметіне қарсы тұра алатын ықпалды көшбасшылардың жойылуына алып келді. Балама пікір қабылданбады, азаматтық құқықтар біртіндеп тарылды.
Жазалау саясатының салдары
- Ішкі істер халық комиссариаты құрамында жер аудару, еңбекпен түзеу лагерьлеріне қамау секілді жазалау шараларын қолданатын «ерекше кеңес» құрылды.
- Жазалау толқыны Қазақстанды да шарпыды: Ә. Ермеков, Х. Досмұхамедов, Ә. Бөкейханов және Алаш қозғалысының өзге де қайраткерлері қудалауға ұшырады.
- Қазақстан аумағында ерекше режимдегі Қарағанды еңбекпен түзеу лагері (Карлаг) құрылды. 101 мың қазақстандық ГУЛАГ азабынан өтті, 27 мыңнан астамы атылды.
Жеке адамға табыну идеологиясы социалистік құрылысты бұрмалап, қоғамды ауыр қасіретке ұрындырды.
Ұлы Отан соғысының басталуы
Еуропаның бірқатар елдерін бағындырған Германия 1941 жылы КСРО-ға қарсы соғысты бастады. Бұл соғыс біздің тарихымызда Ұлы Отан соғысы деген атаумен белгілі.
Алғашқы соққы және жоспар
1941 жылғы 22 маусым таңғы шамамен сағат 4-те герман әскері КСРО-ның батыс шекараларын бұзып өтті. Ең алдымен шабуылға ұшырағандар — батыс шекарашылар.
Гитлердің соғыс жоспары «Барбаросса» деп аталды: КСРО-ны 3–4 айда жаулап алып, оны болашақ жорықтар үшін шикізат пен адам ресурсына айналдыру көзделді.
Соғыстың ауқымы
- І дүниежүзілік соғысқа 1 млрд-тан астам халқы бар 36 мемлекет қатысты.
- 1939–1945 жылдары соғысқа 1 млрд 700 млн халқы бар 61 мемлекет тартылды.
- 40 мемлекеттің аумағы ұрыс алаңына айналды.
Соғыстың алғашқы күндерінен бастап Кеңес Одағы халықтары, соның ішінде қазақ халқы да, Отан қорғауға бір адамдай жұмылып, жеңіс үшін бар күш-жігерін сарп етті.
Соғыстың зардаптары
Ұлы Отан соғысы жылдары КСРО 27 млн азаматынан айырылды. Қазақстаннан соғысқа 500 мың қазақ аттанды, олардың шамамен 70%-ы қаза тапты.
Қираған елді мекендер
1710 қала типтес мекен және шамамен 70 мың ауыл-село қирады.
Қазақстандық шығын
Қаза болғандар саны туралы деректер әртүрлі беріледі; мәтіндегі мәлімет бойынша қазақстандық шығын шамамен 4 101 мың деп көрсетіледі.
Оккупациялық саясат
Фашистердің адам төзгісіз әрекеттері «Ост» (Шығыс) жоспарына негізделді. Мақсат — күшпен бағындыру, зорлық арқылы үстемдік жүргізу болды.
Қорытынды: Жеңіс – оңайлықпен келген жоқ
Ұлы Отан соғысы Кеңес Одағы құрамындағы халықтар үшін ауыр сын кезең болды. Осы сынақтан халқымыз мүдірмей өтіп, әлем алдында беделін арттырып, тарихи жауапкершілікті абыроймен атқара білді.
Жеңіс — майдандағы ерліктің ғана емес, тылдағы тынымсыз еңбектің де нәтижесі.