Максвелл Джеймс Клерк туралы
Өмірі және қызмет жолы
Джеймс Клерк Максвелл (1831–1879) — ағылшын физигі, Эдинбург және Лондон корольдік қоғамдарының мүшесі. Ол 1831 жылы Эдинбург қаласында дүниеге келіп, білімін Эдинбург және Кембридж университеттерінде жалғастырды.
1856–1860 жылдары Абердин университетінде профессор, 1860–1865 жылдары Лондондағы Корольдік колледжде профессор болды. 1871 жылдан бастап Кембридж университетінде эксперименттік физика бойынша алғашқы профессор қызметін атқарды.
Максвеллдің басшылығымен Кембридждегі атақты Кавендиш зертханасы құрылды. Ол өмірінің соңына дейін осы зертханада жұмыс істеді.
Зерттеу бағыттары
Максвеллдің еңбектері физиканың бірнеше іргелі саласын қамтыды: электродинамика, молекулалық физика, жалпы статистика, оптика, механика және серпімділік теориясы.
Молекулалық физика
Газдардың кинетикалық теориясын статистикалық әдістермен дамытып, молекулалардың жылдамдықтары қалай таралатынын сипаттайтын нәтижелерге қол жеткізді.
Электродинамика
Электр және магнит құбылыстарын біртұтас өріс ұғымы арқылы түсіндіретін теориялық негіз қалады.
Оптика
Жарықтың табиғатына қатысты өрістік көзқарасты күшейтіп, кейінгі өлшеулер мен теориялар үшін маңызды бағдар берді.
Механика және серпімділік
Серпімділік теориясына теорема ұсынды және жылулық физика параметрлерінің байланысын нақтылады.
Кинетикалық теория және статистика
1859: жылдамдықтардың статистикалық заңы
1859 жылы Максвелл газ молекулаларының жылдамдық бойынша таралуын сипаттайтын статистикалық заңды тұжырымдады.
1866: таралу функциясы және тасымалдау теориясы
1866 жылы тура және кері соқтығысуларға сүйеніп, молекулалардың жылдамдық бойынша таралу функциясына жаңа қорытынды жасады. Ол тасымалдау теориясын диффузия, жылуөткізгіштік және ішкі үйкеліс (тұтқырлық) процестеріне қолданып, оны жалпы түрде дамытты.
1867–1878: екінші бастаманың статистикалық табиғаты
1867 жылы термодинамиканың екінші бастамасының статистикалық сипатын алғашқылардың бірі болып көрсетті. 1878 жылы ғылыми айналымға «статистикалық механика» терминін енгізді.
Электромагниттік өріс теориясы
Максвеллдің ғылымдағы ең ірі жетістігі — 1860–1865 жылдары қалыптастырған электромагниттік өріс теориясы. Бұл теория электрлік және магниттік құбылыстарды бір жүйеге біріктіріп, өріс ұғымын физиканың негізгі тіліне айналдырды.
Өріс — байланыстырғыш ұғым
Теорияның өзегі — әсерлесулерді «қашықтан әсер ету» ретінде ғана емес, кеңістікте таралатын өріс арқылы сипаттау.
Кейінгі физикаға ықпалы
Максвеллдің идеялары электромагниттік толқындар туралы түсініктердің қалыптасуына және заманауи физиканың дамуына негіз болды.
Қосымша нәтижелер және ықпалы
1873: жарық қысымын есептеу
1873 жылы Максвелл жарықтың қысымын теориялық түрде есептеді.
Серпімділік теориясы және жылулық физика
Ол серпімділік теориясына қатысты теорема ұсынып, жылулық физиканың негізгі параметрлері арасындағы өзара байланысты нақтылап көрсетті.
Максвеллдің еңбектері бүгінгі күнге дейін физикадағы өрістік тәсіл, статистикалық пайым және тәжірибелік-теориялық үйлесімнің үлгісі ретінде қарастырылады.