Оқушылармен ағылшын халық ертегілерін үйрену барысында қолданылатын әдістері
Кіріспе
Бұл зерттеудің өзектілігі балаларды шет тіліне бастауыш сыныптан бастап үйрету қажеттілігінен туындайды. Баланың тілдік тосқауылын мүмкіндігінше ерте еңсеруге көмектесетін, шет тіліне қызығушылық пен сүйіспеншілікті оятатын тиімді құралдардың бірі — ағылшын халық ертегілері. Ертегілердің тәрбиелік әлеуеті жоғары: олар баланың қабылдауына жеңіл, мазмұны есте қаларлық, әрі тіл үйренуге табиғи орта қалыптастырады.
Білікті әрі білімді жастарды тәрбиелеу — ұстаздардың басты міндеттерінің бірі. Қоғамда өмір сүруге бейімделу дағдылары ерте жастан қалыптасуы тиіс: мәдениетті қарым-қатынас, мінез-құлық нормаларын меңгеру, өз ойын жүйелі жеткізу, еңбекке жауапкершілікпен қарау. Осы үдерісте ертегі кейіпкерлері мен олардың іс-әрекеттері оқушының құндылықтық бағдарын қалыптастыруға айрықша әсер етеді.
Зерттеудің мақсаты
Ағылшын тілі сабағында ағылшын халық ертегілерінің бала тәрбиесіне оң әсерін дәлелдеу және оны сабақ үдерісіне тиімді енгізу жолдарын негіздеу.
Міндеттері
- Ағылшын халық ертегілеріне жалпы талдау жасау.
- Ертегінің бала тәрбиесіндегі рөлін, ықпалын және оң әсер ету тетіктерін анықтау.
- Ағылшын тілі сабағында ертегілерді қолданудың әдістерін айқындау.
- Ертегімен жұмыс тәсілдерінің мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін көрсету.
Ағылшын халық ертегілеріне жалпы талдау
Ресей, Германия және Франциямен салыстырғанда, Англияда халық ертегілерін жинақтау мен жазып алу жұмыстары салыстырмалы түрде кеш басталды. Ағылшын халық ертегілерінің алғашқы ірі топтамалары XIX ғасырдың соңында жүйелі түрде құрастырылды. 1854–1916 жылдар аралығында Джозеф Джекобс ағылшын ертегілерін екі том етіп жинақтап ұсынды.
Джозеф Джекобстың ұстанымы
Джекобс ертегілерді күрделі әдеби өңдеуден өткізбеді: ол халық жаратқан нұсқаны мүмкіндігінше табиғи қалпында жеткізуді мақсат етті. Бұл тәсіл ертегінің ауызша дәстүрге тән тілін, ырғағын және бейнелік жүйесін сақтауға мүмкіндік берді.
ХІХ–ХХ ғасырларда ағылшын ертегілік дәстүрі көптеген қаламгерлердің шығармашылығына арқау болды. Бұл қатарда Чарльз Диккенс, Уильям Мейкпис Теккерей, Льюис Кэрролл, Эдвард Лир, Оскар Уайлд, Редьярд Киплинг, Беатрис Поттер, Памела Трэверс, Джеймс Барри, Алан Милн, Дж. Р. Р. Толкин және Дональд Биссеттер сияқты авторлар аталады. Халықтық қиял әлемі Алисаның, Мэри Поппинстің, Бақытты ханзаданың, Питер Пэннің, Винни-Пухтың және ізгі ниетті ергежейлілер бейнесінің тууына негіз болды.
Британия аралдарында ертегілердің дамуы күрделі тарихи кезеңдермен тұспа-тұс келді. Ежелгі сенімдер, мифологиялық түсініктер және діни рәсімдер ұзақ уақыт бойы халық санасында сақталып, кейін христиан дүниетанымымен қабаттаса өмір сүрді. Осыдан ертегілерде алыптар, сиқыршылар, су перілері, қиял-ғажайып жануарлар, мейірімді жандар мен жауыз күштердің бейнелері кең тарады.
Батырлық бейне: Джек
Көп ертегілерде жауыз күшке қарсы тұратын кейіпкер ретінде қарапайым шаруаның ұлы Джек көрінеді. Еңбексүйгіштік, адалдық, қайсарлық сияқты қасиеттері үшін ол халық батыры деңгейіне көтеріледі. “Adventures of Jack the Giant-Killer” ертегісінде Джек ерлік әрекеті арқылы ел еркіндігі үшін күресетін тұлғаға айналады.
Юмор және оптимизм
Ағылшын халық ертегілеріне жеңіл юмор, өткір сөз және өмірсүйгіш аяқталым тән. Көп жағдайда оқиға бақытты шешіммен түйінделеді: жақсылық жеңеді, әділет орнайды. Бұл — оқушының үмітін күшейтіп, мақсатқа жетуге ынталандыратын қуатты психологиялық фактор.
Сонымен қатар кейбір сюжеттерде қоғамдағы әлеуметтік өзгерістердің ізі байқалады: кейіпкерлер кейде айлакерлікке барады, кейде сараңдық пен пайдакүнемділік сыналады. “Molly Whuppie” және “Jack and the Beanstalk” сияқты ертегілерде батыл әрекет, тапқырлық және жақындарға қамқорлық идеялары айқын көрінеді.
Оқушыларды тәрбиелеу барысында ағылшын халық ертегілерімен жұмыс жасаудың негізгі әдістері
Ертегімен жұмыс жасауда мұғалімнің басты мақсаты — оқушыны мәтінмен таныстырып қана қоймай, ондағы тәрбиелік мәнді идеяларды саналы түрде түсінуге жетелеу. Мұнда ертегіні оқу, талқылау, рөлге бөліп сахналау сияқты дәстүрлі тәсілдер де, оқушының шығармашылық еркіндігін күшейтетін дәстүрлі емес тәсілдер де тиімді нәтиже береді.
Дәстүрлі әдіс
- Ертегінің мазмұнын меңгерту және негізгі ойды анықтау.
- Сұрақ-жауап арқылы кейіпкер әрекетін талдау.
- Рөлдік ойын, сахналау, көрініс қою.
Дәстүрлі емес әдіс
- Ертегінің соңын оқушының өзі құрастыруы.
- Көріністерді араластырып, сюжеттік өзгеріс енгізу.
- Кейіпкер мінезін жаңаша құрастыру, жаңа рөл ұсыну.
Моральдық бағалау: «дұрыс» пен «бұрысты» айыру
Мұғалім мен оқушы арасындағы диалог ертегідегі кейіпкердің әрекетін бағалауға, қателіктерді көруге, қаталдық пен жауыздықты жеңу жолдарын түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, “The Cat Booted” ертегісіндегі:
“By stranger hands well to rake up a heat.”
Бұл мәтіндік мысал арқылы оқушы «өз пайдасын өзгенің қолымен жасау» сияқты әрекеттің адамгершілік тұрғысынан күмәнді екенін аңғарады: мысық мақсатқа жету үшін айлаға барады, кінәсіз адамдарды алдайды. Яғни ертегі әрдайым тек «ұнау» үшін емес, сын көзбен бағалау үшін де қажет.
Ізгі сезім тәрбиесі
Ертегілерде мейірім, достық, қамқорлық, әділет, адалдық сияқты құндылықтар алдыңғы қатарға шығады. Оқушы кейіпкерлерді жақын адамдарындай қабылдап, олардан мінез-құлық үлгісін алады. Мұғалімнің міндеті — баланың сезімін дұрыс арнаға бағыттап, ізгілік идеяларын саналы деңгейге көтеру.
Тілдік дағдыны дамытуға бағытталған ойын элементтері
Оқушы тек тыңдап, оқып қана қоймай, жазбаша түрде пікір алмасуға, мәтінді қайта құрастыруға, сөздік қорын кеңейтуге дағдылануы керек. Мысалы, «әріптері жоғалған сөйлемді қалпына келтіру» ойыны:
Тапсырма
On – up – a – tme - hre- was – a – little - grl
Қандай әріптер жетіспейді? Оқушылар сөйлемді қалпына келтіріп, дұрыс нұсқасын ұсынады.
Тағы бір мысал: сөздерді оқып, аударып, артық сөзді табу немесе жабайы және үй жануарларын топтастыру (мысалы: fox, hare, house, dog, cock).
Рөлдік диалог арқылы сөйлеуді дамыту
Оқушыларды екі топқа бөліп, бір топқа «Микки Маус», екінші топқа «Винни-Пух» рөлін беруге болады. Топтар кейіпкерлер арқылы өзара диалог құрып, сұрақ қою мен жауап беруді жаттықтырады.
Үлгі диалог
Winnie-the-Pooh: Hello! I’m a little brown bear. My name is Winnie-the-Pooh. And who are you?
Mickey: Hello! I’m a little grey mouse. My name is Mickey. I live in this big house. Nice to meet you!
Winnie-the-Pooh: Have you got a family?
Mickey: Yes, I have. I’ve got a father, a mother, and a pretty little sister. I love my family very much. Have you got a brother?
Winnie-the-Pooh: No, I haven’t. But I’ve got a friend.
Mickey: I love my friend very much too. Look, I’ve got a long tail. Have you got a long tail?
Мұндай жұмыстарда мұғалім оқушыларға сұрақты дұрыс құрастыруға, жауапты толық айтуға және сыпайы қарым-қатынас мәдениетін сақтауға бағыт береді.
Шығармашылық тапсырмалар
- Екі қысқа оқиғадан бір жаңа әңгіме құрастыру (сюжет біріктіру).
- Ертегі атауын «шифрлау» және шешу (мысалы: duck → kcud).
- Ертегіге күлкілі сөздер арқылы жаңа атау қою, қысқа аннотация жазу.
Мұғалім тапсырмаларды ертегінің мазмұны мен бағытына сай жоспарлап, оқушыны дұрыс ойлауға, жүйелі жауап беруге және қателерін түзетуге үйретеді.
Оқушылармен ағылшын халық ертегілерін үйрену барысында қолданылатын әдістер
Ертегіні сабақ үстінде де, сыныптан тыс уақытта да жүйелі түрде меңгерту үшін бірнеше әдіс топтамасын қолдануға болады. Төменде практикалық жұмыста жиі қолданылатын бағыттар ұсынылады.
I. Бағыт-бағдар беретін қадағалау әдісі
- Мұғалім, ата-ана және оқушы бірге қандай ертегілер мен көріністердің тәрбиелік әсері тиімді екенін анықтайды.
- Оқыған ертегіні ауызша мазмұндау және маңызды эпизодтарға тоқталу.
- Мүсіндеу, сурет салу, маска жасау, костюм тігу арқылы шығармашылықты дамыту.
- Кейіпкерлер мінезіне сай әуен таңдап, эмоционалдық қабылдауды күшейту.
II. Салыстыру әдісі
«Кім неге ұқсайды? Кім кімге ұқсайды?» ойыны арқылы бір ертегінің әр түрлі суретші салған иллюстрацияларын салыстыру. Бұл тәсіл оқушының байқампаздығын, дәлелдеу мәдениетін және сипаттау тілін дамытады.
III. Танымдық және стильдік ерекшеліктерді дамыту әдісі
- Оқиғаның қай жерде болғанын, кітаптағы орнын еске түсіру арқылы есте сақтау қабілетін дамыту.
- Сахналау, викторина, үзінді арқылы жұмбақ жасыру — ойлау мен сөйлеуді жетілдіреді.
- Әдеби-театр элементтері: өлең оқу, сурет салу, музыка тыңдау — дүниетанымды кеңейтеді.
IV. Көркемдік бейнелермен тәжірибе жасау әдісі
- Кейіпкер бейнесімен үзінді оқып, оның мінез-құлқын ішкі сезім арқылы түсіну.
- Ертегі қаһармандарын қазіргі өмір қаһармандарымен салыстыру, «ескіні жаңғырту».
- Кейіпкердің болашақ тағдырын болжау: автор идеясын дамытуға үйрету.
V. Сараптау және бағалау әдісі
- «Менің сүйікті кейіпкерім»: таңдаған қаһарманын таныстырып, әрекетін дәлелмен бағалау.
- «Менің сүйікті авторым және ертегім»: таңдаған шығарманы негіздеп ұсыну.
- «Оқиға не туралы? Ұқсас оқиғалар басқа ертегілерде бар ма?» тақырыбында талқылау.
- Кейіпкерлерді салыстыру: ұқсастықтары мен айырмашылықтарын табу.
- Автор туралы ізденіс: авторға қойылған ескерткіштер, музейлер, мәдени нысандар туралы ақпарат жинау және баяндау.
- «Ең күлкілі» немесе «ең қорқынышты» ертегі тақырыбында пікір алмасу.
Бұл әдістер оқушының әдеби-ассоциативтік ойлауын, сөйлеу мәдениетін, шығармашылық белсенділігін дамытып, жан-жақты жетілген тұлға қалыптастыруға қызмет етеді.
Қорытынды
Ертегі баланың өмірінде маңызды рөл атқарады. Ол рухани әлемді байытады, отаншылдық сезімді күшейтеді, халықтың өткеніне құрметті қалыптастырады, адамгершілік қағидаларды бекітеді және қоғамға деген сүйіспеншілікті нығайтады. Сонымен бірге ертегі баланың тілінің дұрыс дамуына, қиялының ұшталуына, ойлау жүйесінің кеңеюіне ықпал етеді.
Ертегілер арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткен ақыл-кеңес, мақал-мәтел, әдет-ғұрып және тарихта сақталған құнды мәліметтер оқушы санасына сіңеді. Жас ұрпақты тәрбиелеуде ертегінің орны айрықша болғанымен, ол жалғыз әдіс емес. Дегенмен осы жұмыста сипатталған тәсілдер сабақта да, сабақтан тыс уақытта да ертегіні сүйіп оқуға, мазмұнды талдауға, қажетті ақпаратты алуға және оқушыны жазба тілге (әңгіме құрастыру, пікір жазу) үйретуге тиімді мүмкіндік береді.
Нәтиже
Ағылшын халық ертегілерін жүйелі қолдану оқушының тіл үйренуге қызығушылығын арттырып қана қоймай, құндылықтық бағдарын қалыптастырып, шығармашылық және коммуникативтік қабілеттерін дамытады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
- 1. Гордон Д. Терапевтические метафоры: оказание помощи другим посредством зеркала. — СПб.: Белый кролик, 1999. — 252 б.
- 2. Jacobs D. English Fairy-Tales. — UK, 1999. — 208 p.
- 3. Зимняя И.А. Психология обучения иностранным языкам в школе. — М.: Просвещение, 1999. — 222 б.
- 4. Колкер Я.М. Практическая методика обучения иностранного языка. — М.: Академия, 2004. — 264 б.
- 5. Пассов Е.И. Основы методики обучения иностранным языкам. — М.: Русский язык, 1997. — 216 б.
- 6. Щерба Л.В. Преподавание языков в школе. — М.: Академия, 2003. — 160 б.
Ескерту: Мәтін редакцияланып, грамматикасы мен стилі біріздендірілді; мазмұн сақталды.