Қайдағы өлік
Көркем үзінді
Тамыздың тынық түні: тұман, от, және үнсіз күзет
Тамыз айының тынық түні. Жер бетінен баяу көтерілген тұман көз жетер жердің бәріне буалдыр пердесін жапқан. Ай жарығында ол бірде тыныш жатқан шалқар теңіздей, бірде зәулім ақ дуалдай көрінеді. Ауа дымқыл әрі салқын. Таң әлі алыс.
Көріністің өзегі
- Тұман — ай сәулесінде құбылып, кеңістікті екіұшты етеді.
- Өлімсіреген от — қараңғылықты толық жеңбейді, тек жүздерді қызғылт сәулемен шалады.
- Күзет — міндеттің ең ауыры: өліктің қасында «нәубетші» болып отыру.
Жол жиегіндегі үнсіз міндет
Орман шетіндегі ауылға апарар жолдан сәл ғана шетте өлімсіреген от жылтылдайды. Сол жерде, жас еменнің түбінде, басынан аяғына дейін жаңа ақ кенеппен жабылған өлік жатыр. Төсіне үлкен ағаш икон қойылған.
Өліктің жанында, жолдың тап шетіне таяу, шаруаның мойнына артыла беретін міндеттердің ішіндегі ең ауыры — күзет міндетін атқарып, екі «нәубетші» мұжық отыр.
Жас жігіт
Үстінде жыртық шолақ тон, аяғында шабата. Тебіндеген мұрты бар, ұзын бойлы, қою қара қасты жасөспірім. Дымқыл шөптің үстінде аяғын көсілтіп тастап, уақытты «жұмыспен қысқартуға» кіріскен: мұрыны шуылдап, дардай бір буылтық ағаштан қасық жонып отыр.
Сема
Бет-аузы мыжырайған, селдір мұртты, шошайған теке сақалды, арық әрі бұжыр кішкентай мұжық. Қолын екі тізесіне қойып, селт етпестен, алдындағы отқа мөлие қарап қалған. Өшуге айналған от екеуінің де бетіне қызғылт сәуле түсіреді.
Түнгі дыбыстар
Төңірек тып-тыныш. Тек пышақ тиген ағаштың сықыры мен дымқыл отынның жанып-пышылдағаны ғана естіледі.
Әңгіме басталар тұс: қорқыныш пен мінез
Жас жігіт: «Сема, қалғып кетпеші. Жалғыз қалсам қорқамын. Тым болмаса әңгіме айтшы!»
Сема: «Мен қалғып отырған жоқпын...»
Жас жігіт: «Басқалар әзілдеседі, ән салады, ал сен бақшадағы қарақшыдай отқа қадалып мелшиіп отырасың... Жасың елуге таяп қалса да, ақылың әлі баладай...»
Сема: «Қайғырам...»
Жас жігіттің сөзі қатқыл болғанымен, астарында бір қарапайым талап жатыр: адам өз ойын жинап, сөздің мағынасына үңілсін, түсінбегенін «зорланып ойлансын». Бірақ түннің салқыны мен күзет міндетінің ауырлығы бұл насихатты да қуанышқа айналдыра алмайды.
Жолаушының келуі: отқа ұмтылған көбелек
Осы сәтте қараңғылықтан рясалы бір жолаушы пайда болады. Тастай қараңғыда отты көргенде көңілі шаттанып, әртүрлі ойға беріледі: түнемеге тоқтаған аттылар ма, ұры-қарақшы ма, әлде бөтен әулет пе? Бірақ жақындай келе олардың ұры да, «мәжуси» де емес екенін аңғарып, тынысы кеңиді.
Жол сұрау
Жолаушы: «Макухиннің кірпіш зауытына баратын жолды білесіңдер ме?»
Жас жігіт: «Осы жолмен тура жүрсеңіз, екі шақырымнан кейін Анановоға жетесіз. Ол — біздің қыстақ. Содан оңға бұрылып, жағамен жүрсеңіз — зауыт. Анановодан шамамен үш шақырым».
Ақ кенеп астындағы үрей
Жолаушы «Бұл жерде неғып отырсыңдар?» деп сұрағанда, жауап бір-ақ ауыз сөзбен түйіледі: «Куә болып отырмыз. Әне, өлік жатыр». Осыны естігенде жолаушы ақ кенептің үстіне қойылған иконды көріп, шошып кетеді. Бүрісіп, аузы ашылып, көзі ежірейіп, бір мезетке қимылсыз қалады.
Өлімнен қорқу — тірінің айнасы
Жолаушының үрейі бір ойды айқын етеді: тірі кезінде байқалмаған адам, өлгеннен кейін бірден зорайып, қорқынышқа айналады. Өлік — тек дене емес, тірілердің әлсіздігін ашып беретін шындық.
Жолаушы: «Мен өліктен өлердей қорқам. Неге екенін білмеймін, бірақ қатты қорқам... Қыстаққа дейін шығарып салсаңдаршы!»
Жас жігіт: «Бізге өлікті тастап кетуге болмайды... Бірақ Сема жалғыз отыра тұра алса, мен шығарып салар едім. Сема, жалғыз отыра тұрасың ба?»
Сема: «Отырам...»
Қаракөлеңке қоюланған сәт
Жас жігіт рясалы жолаушымен бірге орнынан тұрып кетеді. Бір минут өтпей, олардың аяқ дыбысы да, дауысы да алыстап жоғалады.
Сема көзін жұмып, жайлап қалғи бастайды. От та өшуге айналып, өліктің үстін қара көлеңке басады.
Аударған: Р. Ахмедов
Тақырып өзегі: қорқыныш, парыз, және түнгі үнсіздік