Ішті бала

Түнеріп қара түндей, Көпей сопы көптен бері көңілі қош болмады. Көп жортқан аяғы бір шалынып, өткендердің “сірә, осы” дегені расқа айналғандай еді. Әйтпесе, сан жыл сауда қылған адамның көз алдынан қалың тұман үйірілер ме? Игілік бай мен Қоңырқылжа төре де іргесін аулақ салар ма еді?

“Көпеке, Көпеке!” — деп талай бай атына сүйенгені көп болды. Бір ғана шалыс қадамның өзі адамды әп-сәтте жұрдай етуі мүмкін. Көпей сопы Қараөткөлге де, талай базарлы елге де мал айдап барып, Ахмет пен Жәудір саудагерге қызмет қылып, Түркістан мен Ташкентті, өзге де қалаларды шарлаған. Көп көргеннің ізі қалаларда қалып, ал төккен тер мен еткен еңбек кейде ақталмай да қалады екен: саудасы сәтсіз болып, елге қалың уайыммен қайтқан кезі де болған.

Малын арзанға бермей қасарысқан ерегестен пайда шықпады. Сол жылы тауық жұты ұмытылар ма: жүз сиыр, төрт жүз қойдан тұяқ қалмай, жұт әп-сәтте жалмады. “Қайырсыз бұл дүниені қойсаңшы енді…” — деп таңырқай күңіренген екен Сопы: “Алла-ай…”

Көктем, ауыр ой, және Жүсіптің нұры

Көктем жетіп, қар көбесі сөгіле бастағанда, көкіректі меңдеген ауыр ой да бір сәтке босағандай болды. Көпей сопы қалжырап, қалғып кеткен еді. Сол кезде құлағына толассыз бір үн жетті: “Ата, ата…”

Көзін ашса — қасында Жүсіп тұр. Уылжыған жүзінен нұр шалқиды. Сопы жаны жүдеп жүрген күндердің бәрі сол бір сәтте еріп кеткендей: “Құлыным, қарашағым, Жүсібім…” — деп құшағына алып, иіскеп, еркелетті.

Баянға сапар және мешіт орны

Бірер күн елдің жайын барлап келмек болып, Көпекең күрең тайын ерттеп мінді де, Баянға аттанды. “Тәңірім, өзің оңғар бере гөр жол…” — деп, Аллаға, аруаққа сыйынды.

Баянда таныстары мән-жайды баяндады: мешіт салынады екен. Көпекең орнын, жөн-жосығын түгел сұрап анықтады. Сосын жақын маңнан үй сатылатынын естіп, үйдің алдына тиесілі орынды сатып алды да, әлгі үйді көшіртті, құлатып, орнына өзі ұнатып жүрген үлгімен ағаш үй салдырмаққа кірісті.

Баланың сұрағы: табиғатқа таңдану

Күйеушоқының бауырын паналаған талай адам Көпей сопыны “аға” тұтатын. Сол үйде Жүсіп те өсіп келе жатты: үстел жанын жағалап, былдырлап сөйлеп, күннен-күнге мінез тауып, тілі анық шыға бастады.

Ол Қызылтаудың биігінен көз алмайтын. Бірде әкесіне: “Ана арқар неге тас басында тұр? Неге оттамайды?” — деп сұрады.

Көпей сопы әуелде “күзетіп тұрған болар” деп шамалады да, баланың сұрағы тәптіштеген сайын абдырап, ақырында шындығын айтты: “Білмеймін.”

Кейде Жүсіп бүркіттің ұясына барып келуді сұрап, үй ішін таңырқататын. Сондайда әкесі: “Өскен соң аңшы ағаңмен барасың…” — деп алдап-сулап, амал табатын.

Иман әңгімесі: бір Алла, хақ пайғамбар

Сопыға пірадарлар жиі келетін, күн ұзақ әңгіме айтылатын. Қонақтар тарқап болған соң, Жүсіп әкесінің алдына келіп жайғасып, естігенін қайта сұрайтын.

Сол күннен бастап баланың жүзі жадырады. Құштарлығы оянып, санасы артты: “танысам” деген ынта шартарапқа жетелегендей болды.

Көз тию, сырқат және сабыр

Бір күні Көпекең Баянға кеткен. Үйде қалған Жүсіп әкесін күтіп жиі сыртқа шығатын. Сол күндердің бірінде түрі де, киімі де келіспеген бір шал келіп қонды. Жүсіп шалды сөзге тартып, сауысқан туралы сұрақтарын төкті: неге жалғыз ұшады, неге жылы жаққа кетпейді, неге қыстайды?

Шалдың назары мен сөзі Жүсіпті қысылтқандай болды. Дене қызуы көтеріліп, күйіп-жанып ауырды. Ұлбала қорқып, “көз тиді” деп күйзелді. Әлден соң ат тұяғының дүбірі естіліп, Көпекең де келіп жетті.

Ұлбала “жазыла ма?” деп сұрағанда, дәл сол сәтте Жүсіптің даусы шығып, су сұрады. Екі мұңлықтың күңгірт тартқан көңілі бір-ақ сәтте нұрланып сала берді.

Қызыл ағашқа көшу және медресе есігі

“Көшеміз,” — деді Көпекең. Қызыл ағаш пен Баянның арасы бес шақырымдай екен. Дәл сол жылы баласы беске келген. Баянда ескі медресе — Айқара есігін ашып, Нажмеддин хазірет білім бесігін тербете бастады. Жан-жақтан шәкірт жиналды, Көпекең де Жүсібін ертіп баруға бекінді.

Бұған дейін әліпбиді танытқанымен, Жүсіп кейде: “Оқымаймын!” — деп қиғылық салатын. “Молда емессің сен” деп қырсықтанып, далаға қашып кететін кездері де бар еді. Сондайда Көпекең сасатын. Бірақ медресеге кірген күні Жүсіптің зеректігі бірден байқалды.

Таланттың танылуы: жаттау, жыр, және ел көзі

Екі қыста Шар кітап тәмамдалды. Жүсіп оны заулатып жаттады. Көп бала Һәптиек пен Құранды әрең үйреніп жүргенде, ол ілгері озды. Бұл тұста Қамалиден хазірет те Омбыдан Баянға көшіп келіп, Көпекең сәлем беріп, баласын ертіп барды.

Ілімге ендей енген Жүсіпке таласар жан аз еді: хазіреттің бір айтқанын қағып алып, еңбекпен ұштастырды. Баян халқы да Қызылтаудың қыранын танып қалды. “Қозы Көрпеш”, “Тарғын” сияқты дастандарды жазып алып, түгел жаттады. Сұлу сөзге шөлдеген ел оны тал бойына сіңіріп, талмай тыңдады.

Бала жайлы сөз жұртқа тез тарайды. Сол күндердің бірінде Баянтау қаласына Мұса келіп, “мына Мәшһүр болатын бала екен” деген сөзді естіп, оны өзіне тапсырмақ ниет қылды. Көпшілік алдында баланың басына үкі тағу — көз бен тілден сақтасын деген ишара еді.

Тоғыз жастағы талап және тәртіптің ауыр жүгі

Мәшһүр атанған тұста ол тоғыз жасқа енді толған еді. Әке сөзі бұлжымас қағидаға айналды. Хазірет қала жақтан елге көшкенде, Көпей сопы Мәшһүрді көк қасқа құнанға мінгізіп алып жетті. “Бір Алланың ықыласымен” баланың аузынан нұр төгілгендей, таланты Баян даласына сыймай таси бастады.

Бірақ жолы әрдайым тегіс болмады. Мұстафа болыстың молдасы — Жүніс молдамен кездескенде, мінездері бірден жараспады. Айтыс қызды, шәкірттер ықты. Мәшһүр дәлелмен сөйлеп, хазіреттен естіген “жат” сөздің күшімен қарсысынын тоқтатты. Сол күндерде талай қорлық та көрген: оқудан қуылған сәттер, қол тиген күндер… бірақ уақыт өте тепкілегендер де бас иіп, мойындағандай болды.

Өйткені есірткен еркелік білімсіздікке бастайды. Ал ілімге сүйенген талап ғана шынға шығарады. Мәшһүрдің кейін он бесінде-ақ ақын болып, тура айтып, тайынбай сөйлегені де — сол тәртіп пен еңбектің бір өтеуі еді.

Түйін

Талантты да уақыт сынайды, тағдыр да шыңдайды. Бір Алланы танып, білімге бекінген бала қараңғылыққа жарық бола алады. Мәшһүрдің еңбегі бүгін қолымызда: оқимыз, ойланамыз, мұңын да, сырын да ұғынамыз. Кезінде қараңғыны жарық қылғандардың орны Тәуелсіз ел тарихында ұмытылмауға тиіс.

Сүлеймен Баязитов