Қазақша рефераттар

Автокөлік тасымалының көбеюі

Жол қозғалысы қауіпсіздігі: «жүргізуші–автокөлік–жол–орта» жүйесі

Автокөлік тасымалының артуы жол қозғалысы қауіпсіздігіне қойылатын талапты күшейтеді. Қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді жолы «жүргізуші–автокөлік–жол–орта» жүйесі аясында қарастыру болып саналады. Бұл жүйеде шешуші рөлді көбіне адам факторы атқарады.

Негізгі ой

Жол-көлік оқиғаларының шамамен 70–80%-ы жүргізуші әрекетіне байланысты. Сондықтан жүргізуші сенімділігі — қауіпсіздіктің өзегі.

Адам факторы және жүргізуші қателігі

Қателік — мақсатқа жеткізбеген іс-қимылдың нәтижесі. Жүргізуші қателігі көбіне әрекеттің ерте немесе кеш орындалуынан, сондай-ақ жағдайды дұрыс бағаламаудан көрінеді. Жол ережесін кез келген бұзу қауіпті жағдайға, ал кейде жол апатына әкеледі.

Қателікке ықпал ететін негізгі себептер

  • Жол жағдайы: сапасыз жабын, жоспар/профиль конфигурациясы, тар жолақтар, шұңқыр, кювет, тротуар шекаралары.

  • Көліктің техникалық күйі: ақаулар, техникалық қызметтің жеткіліксіздігі, басқару органдарының қолайсыз орналасуы.

  • Ауа райы: тұман, қар, жаңбыр, түнгі уақыттағы көрінудің төмендеуі.

  • Жылдамдық: жоғары жылдамдық ақпарат ағынын күрделендіріп, шешім қабылдау уақытын қысқартады.

Жүргізуші сенімділігі неліктен шешуші?

Критикалық жағдайдың туындауы да, оның алдын алу да жүргізушінің дәл әрі уақтылы әрекетіне тәуелді. Сондықтан жүргізуші сенімділігін арттыру — жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі басты міндеттердің бірі.

Сенімділікті арттырудың негізгі бағыты

Негізгі бағыт — жүргізушінің психофизиологиялық ерекшеліктерін барынша ескеру: жүргізуші мүмкіндіктеріне сай автокөлік конструкциясы, жұмыс орнының эргономикасы, жол құрылысы және қозғалысты ұйымдастыру.

Автокөлік психологиясы және «оператор» ұғымы

Жол қозғалысы инженерлігі жан-жақты білімді талап етеді: автокөлік техникасы, жол шаруашылығы, қозғалысты ұйымдастыру, басқару теориясы және т.б. Бірақ осының бәрін қауіпсіздікке айналдыратын өзек — жүргізушінің еңбегі мен сенімділігі. Бұл мәселелерді жүйелі түрде қарастыратын пән — автокөлік психологиясы.

«Адам–көлік жүйесі» (А.К.Ж) және жүргізуші-оператор

Қазіргі техникада басқару жүйесінің негізгі звеносы — адам. Осы тұрғыдан жүргізуші «жүргізуші–көлік–жол–орта» жүйесінің операторы ретінде қарастырылады. Оператор қызметінің өзегі — ақпаратты қабылдау, талдау, өңдеу және басқарылатын объектіге әсер ету.

Ұшқыш

Ақпараттың негізгі бөлігін (шамамен 90%) приборлардан кодталған түрде алады және автопилот арқылы бақылау режимін жеңілдете алады.

Көлік жүргізушісі

Ақпараттың басым бөлігін (шамамен 95%) жолдан, көліктен және ортадан алады. 1–2 секундқа назардың бөлінуі-ақ қауіпті жағдай туғызуы мүмкін.

Жүргізуші жылдамдықты өзгерту арқылы ақпарат ағынын белгілі деңгейде реттей алады: жылдамдық артса — сигналдар жиілейді, шешім уақыты қысқарады.

Жүргізуші сенімділігін анықтайтын факторлар

Адам тез шаршайды, ал оның жүріс-тұрысына көптеген күтпеген фактор әсер етеді. Сондықтан ұзақ уақыт бойы қателіксіз жұмыс істеу қиын. Басқару жүйелеріндегі адам қателіктері әртүрлі бағалаулар бойынша 20–95%-ға дейін жетеді. Бұл жолдағы қауіпсіздік үшін аса қауіпті.

Негізгі үш тірек

Кәсіби жарамдылық

Денсаулық, психологиялық жарамдылық, жеке тұлғалық қасиеттер (ерік, өзін-өзі ұстай білу, батылдық, тез ойлау, қабылдау мен реакция жылдамдығы).

Дайындық деңгейі

Білім мен дағдының кеңдігі. Критикалық жағдайда дұрыс әрекет ету, түнде/тұманда/тауда, қарқынды қозғалыста көлікті сенімді басқару.

Жұмысқа қабілеттілік

Белгілі уақыт ішінде жоғары сапамен жұмыс істеу. Төмендесе — күрделі қателіктер мен апат қаупі өседі.

Жұмысқа қабілеттілікті төмендететін жағдайлар

  • Шаршау, ауру, қатты күйзеліс.

  • Есірткі немесе масаң күй.

  • Дұрыс ұйымдастырылмаған жұмыс пен демалыс режимі.

Жұмысқа қабілеттілікті сақтау үшін жұмыс/демалысты сауатты жоспарлау, рейс алдындағы медициналық бақылау жүргізу және қауіпті топтағы адамдарды уақытылы көлік басқарудан шеттету маңызды.

Орта, көлік және жол: объективті әсерлер

Жүргізуші сенімділігі тек адамның өзіне ғана емес, жүйенің басқа буындарының күйіне де тәуелді. Көліктің техникалық-эксплуатациялық сипаттамалары, орындықтың дұрыс орналасуы, кабинадағы санитарлық-гигиеналық микроклимат — бәрі жүргізушінің жұмысқа қабілеттілігін арттырады.

Жол мен қозғалысты ұйымдастырудың рөлі

Жолдың ені, жабынның жағдайы, жоспар/профиль, шекара элементтері, жол белгілері мен бағдаршамдар, қозғалмайтын бөгеттер, жануарлар және басқа көліктер — жүргізушінің жұмысын жеңілдетуі де, күрделендіруі де мүмкін. Демек, жолдың жасалуы мен қозғалыстың ұйымдастырылуы сенімділікке тікелей әсер етеді.

Сонымен қатар жүргізушінің күйіне тәуліктік ырғақ, геомагниттік белсенділік және барометрлік қысымның өзгеруі де ықпал етеді.

Ақпарат: қабылдау, өңдеу және әрекет циклі

Жол қауіпсіздігі жүргізушінің келіп түскен ақпаратты уақытында қабылдап, өңдеп, дұрыс әрекет етуіне сүйенеді. Ақпарат — қоршаған орта мен ондағы процестер туралы мәлімет; ол адамға сезім мүшелері немесе арнайы құралдар арқылы беріледі.

Жүргізуші әрекетінің 5 кезеңі

  1. 1) Ақпаратты қабылдау: қажетті белгілерді белсенді іздеу, іріктеу және көру/есту/сезу арқылы қабылдау. Көздер: жол объектілері, орта, бағдаршам, белгілер, приборлар, қозғалтқыш үні, вибрация.

  2. 2) Ақпаратты өңдеу: салыстыру, тану, бағалау. Мұндағы негізгі механизм — болжау. Тәжірибелі жүргізуші алдағы жағдайды алдын ала шамалап, арақашықтық пен жылдамдықты дұрыс таңдайды.

  3. 3) Шешім қабылдау: бір ғана нұсқа болса — таңдау жеңіл; бірнеше нұсқа болса — ең қауіпсізін таңдау қажет. Жылдамдық психофизиологиялық ерекшеліктерге тәуелді.

  4. 4) Шешімді орындау: басқару органдарымен әрекет ету (руль, газ/тежегіш педальдары, ілінісу, беріліс ауыстыру рычагы және т.б.). Қозғалыс дәлдігі мен жылдамдығы маңызды.

  5. 5) Нәтижені бақылау: кері байланыс арқылы өз әрекетін тексеру. Негізгі сигналдар — көлік динамикасының өзгерістері. Жағдай өзгерсе, жаңа шешім қабылданады.

Нақты қозғалыста бұл кезеңдер бір-біріне қабаттасып кетуі мүмкін: уақыт тапшылығы кезінде қабылдау, өңдеу және шешім қабылдау қатар жүреді.

Ақпарат көлемі, өткізу қабілеттілігі және артық жүктеме

Ақпаратты өңдеу көлемі шартты түрде бит арқылы бағаланады: 1 бит — екі баламаның бірін таңдауға қажетті ең аз ақпарат бірлігі. Ақпаратты беру мен өңдеу арнасының маңызды сипаты — өткізу қабілеттілігі, яғни бірлік уақытта өңделетін ақпарат мөлшері.

Кейбір зерттеулер бойынша адамның ақпаратты өңдеу жылдамдығы шамамен 50–70 бит/сек деңгейіне жетуі мүмкін, ал бұл көрсеткіш адамдар арасында бірнеше есе айырмашылық танытады.

Жүктеме не кезде өседі?

  • Қалалық қарқынды қозғалыста және жоғары жылдамдықта ақпарат «мөлшерден тыс» келеді.

  • Уақыт тапшылығы туындағанда жүргізуші сигналдарды толық қабылдап, өңдеп үлгермейді.

Жүктеме не кезде қауіпті түрде төмендейді?

Парадокс: ақпараттың тым аз болуы да қауіпті. Мысалы, түзу жолда бірқалыпты жылдамдықпен ұзақ жүру, ландшафттың біркелкілігі, айналада көліктің аз болуы — зейінді босаңсытып, ұйқышылдық пен реакцияның баяулауына әкелуі мүмкін.

Күрделі ортадағы қысым

Түнде, тұманда, қар жауғанда немесе көліктің техникалық күйі нашар болғанда жүргізушіге түсетін жүйкелік-психикалық салмақ өседі. Бұл ақпаратты қабылдау мен өңдеуді қиындатып, қателік ықтималдығын арттырады.