Махаббат туралы
Өмір жолы: Қарасаздан басталған кең өріс
Шынайы поэзияның ірі өкілдерінің бірі Мұқағали Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда Қарасаз ауылында дүниеге келді. Балалық шағы соғыс жылдарымен тұспа-тұс келген ақын өлеңді ерте жастан, шамамен он-он бір жасынан жаза бастайды.
Алғашқы өлеңдері аудандық басылымдарда жарық көргеннен кейін, оның шығармалары 1960–1970 жылдары үздіксіз жарияланып отырды. Бұл кезеңді ақынның қазақ поэзиясының биік шыңына көтерілген шағы деуге болады.
Еңбек жолы
- 1948 жылы ауыл орта мектебін бітіріп, ауылында комсомол және кеңес қызметтерін атқарды.
- Аудандық газетте әдеби қызметкер, Қазақ радиосында диктор болды.
- «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Жұлдыз» журналында поэзия бөлімін басқарды.
- Қазақстан Жазушылар одағында поэзия секциясында әдеби кеңесші қызметін атқарды.
Алғашқы жарияланымдар
- Тырнақалды туындылары 1948 жылдары Нарынқол аудандық «Советтік шекара» (қазіргі «Хантәңірісі») газетінде жариялана бастады.
- 1954 жылы бір топ өлеңі «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналында шықты.
- Кейін бір шоғыр жыры Әбділдә Тәжібаевтың алғысөзімен «Қазақ әдебиетінде» жарияланды.
Поэзия кеңістігі: өмір, адам, ар
Мұқағали поэзиясы тақырыптық ауқымының кеңдігімен ерекшеленеді: туған жер, адам тағдыры, өмір мен өлім, ана мен бала, ақын мен ақындық, соғыс салған жара сияқты мәңгілік мәселелер ұлттық болмыспен өріледі.
Ақын жалған сезім мен жылтырақ сөзге әуес болмады. Оның поэтикалық кредосы: «Мен жырламаймын, сырласамын» деген жолдармен түйінделеді. Өзгенің жан сырын ұғу үшін, алдымен өзіне үңілуді жөн санайды.
Өзін-өзі тану: шығармашылық өзегі
Мұқағали шығармашылығының өзегінде өзін-өзі зерттеу тұрады. «Өмірдастан» топтамасында жесір жеңге (Дариға) бейнесі арқылы тылдағы халықтың тұрмысы, адамдық пен азаматтық, адалдық пен ар-намыс, рух пен нәпсі арасындағы толассыз күрес психологиялық шиеленіспен нанымды жеткізіледі.
Тауды жырлау — болмысты жырлау
Ақын табиғатты, әсіресе тауды және қазақ ауылын жиі жырлайды. Оның өлеңдерінде тау — тірі тұлға, ішкі күйді қайталайтын рухани серік.
«Өлмесін деп берген ғой тауды маған,
Мен күңіренсем, күрсініп тау жылаған.»
Өлеңге жаңалық әкелген дәстүршілдік
Мұқағали дәстүрден қуат алып, өлеңнің интонациясы мен құрылымына жаңалық енгізді, мазмұнын түрлендірді. Ол қара өлеңнің терең мүмкіндігін ерекше бағалады.
«Қазақтың қара өлеңі — құдіретім,
Онда бір сұмдық сыр бар естілмеген.»
Поэмалар мен идеялар: сұлулық, сенім, тарих
Мұқағали «Жан азасы» (реквием) поэмасында өмірге арналған гимн тудырды. Ал «Аққулар ұйықтағанда» поэмасында ел наным-сенімін қастерлеу мен сұлулық үйлесімін жыр етеді.
«Райымбек, Райымбек!» дастанында ел тарихын, халық басына қатер төнген сәтте ту көтеріп, жауға қарсы аттанған Райымбек Хангелдіұлының ерлігін суреттейді.
Аударма, ән, сахна: шығарманың көп қырлылығы
Ақын аударма саласында да зор еңбек етті: Шекспир сонеттерін, Дантенің «Құдіретті комедиясын» (соның ішінде «Тамұқ» бөлімін) қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ Уолт Уитмен, Роберт Бернс, Е. Евтушенко және өзге ақындардың өлеңдерін тәржімалады.
Мұқағали сөзі халыққа ән арқылы да кең тарады. Сазгер Нұрғиса Тілендиев оның «Саржайлау», «Сөнбейді, әже, шырағың», «Кел, еркем», «Алатауыңа» сияқты өлеңдеріне ән жазды.
Поэзиямен ғана шектелмей, проза, драма, әдеби сын жанрларында да қалам тербеді. «Қош, махаббат» жинағына әңгімелер, повестер, пьеса және сыни еңбектер енген.
Көзі тірісінде жарық көрген негізгі кітаптары
Жыр жинақтары
- «Ильич» (1964)
- «Армысыңдар, достар» (1966)
- «Қарлығашым, келдің бе?» (1968)
- «Мавр» (1970)
- «Дариға-жүрек» (1972)
- «Аққулар ұйықтағанда» (1974)
- «Шуағым менің» (1975)
- «Өмірдастан» (1976)
Аудармалар
- У. Уитмен — «Шөп жапырақтары» (1969)
- У. Шекспир — «Сонеттер» (1970)
- Д. Алигерьи — «Құдіретті комедия» («Тамұқ» бөлімі) (1971)
Тақырыптық әлем: махаббаттан Отанға дейін
Мұқағали әр алуан тақырыпта жазды. Оқырмандық жіктеуге салсақ, оның лирикасын мынадай арналарға бөлуге болады: махаббат, табиғат, достық, ана, Отан.
Махаббат туралы
«Махаббатым өзімде», «Махаббат диалогы», «Ғашықпын» және т.б.
Құмартасың жете алмай,
Қайғырасың сағынып.
Қыл көпірден өте алмай,
Қиыласың табынып.
Жүрегіңді бос етіп,
Жүдеп жүріп сүйерсің.
Өзіңе өзің қас етіп,
Өз отыңа күйерсің.
Өзіңе бал, басқаға у,
Сезімдіге ең қымбат:
Қайғы, сүю, құмарту —
Ең бірінші махаббат.
Бұл жолдар алғашқы махаббаттың жанға салатын салмағын, кейде оның сәтсіздікпен аяқталатын мұңын да аңғартады.
Отан туралы
«Сүйемін, өскен Отаным», «Отаным», «Туған жерім» және т.б.
Мен оның түнін сүйем, күнін сүйем,
Ағынды өзен, асқар тау, гүлін сүйем.
Мен оның қасиетті тілін сүйем,
Мен оның құдіретті үнін сүйем.
Бұл шумақта Отанға деген махаббат табиғатпен, тілмен, үнмен — тұтас болмыспен теңестіріліп беріледі.
Әнге айналған өлеңдер
Ақын сөзіне жазылған әндерді бүгін де көптеген орындаушылар шырқайды. Мәселен, «Мұзарт» тобы «Көзің сенің», «Бала ғашық» сияқты әндерді орындаса, «Нұр-Мұқасан» тобы да ақын өлеңдеріне жазылған әндерді репертуарына қосқан.
Көзқарас және бағалау: сөз құдіреті
Мұқағали туралы әдеби ортада көптеген пікір айтылған. Ақын Бексұлтан Нұжекеұлы оның поэзиясының өзегін ойды дәл әрі көркем тілмен жеткізу шеберлігімен байланыстырады: Мұқағали өлеңдерінің талай жолы халық жадында қанатты сөзге айналды, ал форманы түрлендіруге ерекше мән бергені оның көркемдік ізденісін көрсетеді.
«Алатау, ассалаумағалейкум!» өлеңіндегі жан тебіренісі тау тұлғасын кәриядай әулиеге айналдыратын бір-ақ сөздің көркем қуатын танытады.
Қорытынды: ғасырдың рухани портреті
Ғасыр ақыны атанған Мұқағали Мақатаевтың мұрасы тұтастай алғанда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің рухани әлемін, тұрмыс-күйін, арман-мүддесін, тарихи-әлеуметтік болмысын шыншылдықпен хаттаған асыл қазынаға жатады.
Ол өлеңмен де, өмірмен де бүкпесіз қауышты: кіршіксіз сезімнің өртін өлеңге айналдырып, жүрек түбіндегі сырын жасырмай айтты. Мұқағали қазақтың қарапайым тіліндегі нәр мен мәнді Абай мен Қасымдардан кейін жаңаша танытып, тереңдеткен парасатты қаламгер болды.
Ақын шығармашылығы әлі де терең зерттеуді қажет етеді: оның поэзиясындағы ұлттық мінез, философиялық ой, адам жанын тануға ұмтылған ішкі сұхбат — бүгінгі оқырманға да жақын, ертеңгі ұрпаққа да аманат.