Сайкс пен бала

I тарау. Оливер Твистің дүниеге келген жері және оның тууына қатысты жағдайлар

Бірқатар себептерге байланысты (қала атауын атамай-ақ қояйын әрі ойдан да шығарғым келмейді), қоғамдық мекенжайлардың арасынан көптеген үлкенді-кішілі шаһарларда кездесетін үй — жұмыс үйі — көзге түсетін. Дәл сол жұмыс үйінде (оқырман үшін маңызы жоқ болғандықтан айын да, күнін де нақтыламай-ақ қояйын) осы тараудың басында аталатын пенде дүниеге келді.

Приход дәрігері оны қайғы мен мұң жайлаған мына дүниеге әкелген кезде, балаға ат қоюдың өзі күмәнді көрінді: тірі қалар-қалмасы беймәлім еді. Егер солай болса, бұл мемуарлар ешқашан жарық көрмес еді; ал көрсе де, екі-үш беттен аспай, баға жетпес қасиетімен кез келген ғасыр мен кез келген ел әдебиетіндегі ең қысқа да ең шыншыл өмірбаянға айналар ма еді.

Тіршілік үшін ауадай қажет болғанымен, дем алуды дұрыс жолға қою Оливер үшін дәл сол сәтте оңай шаруа емес еді. Біраз уақыт ол тынысы тарылып, жүн көрпенің үстінде фәни мен бақидың арасында, әсіресе соңғысына қарай ауып жатқандай көрінді. Егер осы қысқа ғана мезетте ол өз қамын ойлайтын әжелердің, әбігер тәтейлердің, тәжірибелі күтушілер мен дана дәрігерлердің ортасында болса — сөз жоқ, үзіліп кетер еді.

Алайда жанында сырадан басы айналған қайыршы кемпір мен өз міндетін шарт бойынша ғана атқарып тұрған приход дәрігерінен өзге ешкім болмағандықтан, Оливер мен Табиғат екеуі жеңіске жетті. Аз-мұз арпалыстан кейін ол күрсініп, түшкіріп жіберді де, үш жарым минут бұрын алған аса пайдалы сыйлығын — дауысын — тек еркек баладан күтуге болатын күшті айғайға айналдырып, жұмыс үйінің тұрғындарына жаңа ауыртпалықтың келгенін хабарлады.

Оливердің өкпесі еркін қызмет ете бастаған сәтте темір кереуетке қалай болса солай тасталған құрақ көрпе қозғалып, жас әйелдің құп-қу жүзі жастықтан көтерілді. Ол әлсіз ғана дауыспен:

— Баламды бір көріп, өлуге мүмкіндік беріңдерші, — деді.

Дәрігер камин алдында қолын уқалап жылынып отырған еді. Әйел тіл қатқанда, ол кереуеттің бас жағына келіп, күткеннен жұмсақтау үнмен: «Өлім туралы айтуға әлі ерте», — деді.

— Құдай сақтасын! — деп қостады кемпір, бөлменің бұрышында ықыласпен «дәмін татқан» шөлмегін қалтасына асығыс тығып жатып. — Ол менің жасыма келіп, он үш бала туып, соның екеуі тірі қалып, өзімен бірге жұмыс үйінде жүргенде ғана кез келгенді көңіліне ауыр алмайтын болады! Сүйіктім, ана болудың не екенін білсеңіз ғой... Балаңыз қандай сүйкімді!

Науқас әйел басын шайқап, сәбиіне қол созды. Дәрігер баланы құшағына ұсынды. Әйел сұп-суық, қаны қашқан ерінін баланың маңдайына тигізіп, бетін сипады да, төңірегіне оғаш көз тастап, тұла бойы дір ете түсті. Сосын шалқалай берді де... үзіліп кетті.

Оның көкірегін, қолын, шекесін ысқылап көрді. Бірақ жүрегі мәңгіге тоқтаған еді. Үміт пен жан тыныштығы туралы бірдеңе айтылған да шығар, алайда мұның ешқайсысы оған бұйырмаған.

— Бала жылап мазасызданса, маған адам жібермеңіз, — деді дәрігер биялайын киіп жатып. — Ондай болуы мүмкін. Сол кезде оған сұйық ботқа беріңіздер.

Ол қалпағын киіп, есікке беттей берді де, кереует жанында тоқтап: — Сүйкімді әйел екен. Өзі қайдан келіпті? — деп сұрады.

— Оны кеше кешкілік әкелді, — деді кемпір. — Бақылаушының әмірімен. Көшеде жатқан жерінен тауып алыпты. Әрі алыстан келген сияқты: аяқ киімі әбден тозған. Бірақ қайдан келгенін де, қайда бара жатқанын да ешкім білмейді.

Дәрігер марқұмның сол қолын көтеріп қарап: — Белгілі жағдай. Неке жүзігі жоқ, — деді де, қош айтысып шығып кетті.

Дәрігер тамақтануға жөнелген соң, кәрі кемпір жасыл шөлмектен тағы бір ұрттап, камин алдындағы аласа отырғышқа жайғасты да, баланы бөлеуге кірісті.

Сәби Оливер Твист — киіну кереметінің «озық үлгісі» еді: үстіндегі жалғыз жамылғы — көрпеге орағаны ғана. Осы қалпы ол ақсүйектің де, қайыршының да баласы болып көрінуі мүмкін еді; ең текті адам да оның қоғамдағы орнын дәл айырып бере алмас еді.

Оливер бақырып жылады. Егер ол шіркеу старосталары мен бақылаушыларының «қамқорлығында» қалатынын білсе, бұдан да қаттырақ айғайлар еді.

II тарау. Оливер Твистің қалай асыралып, тәрбиеленіп, өскені

Келесі он шақты ай бойы Оливер жүйелі алдау мен қиянаттың құрбаны болды. Оны емізікпен тамақтандыратын. Аш-жалаңаш, арық титтей жетім туралы жұмыс үйінің қожалары приход басшыларына «лайықты тілмен» хабарлап отырған.

Приход басшылары өз қадір-қасиеттеріне сай түрде жұмыс үйі қожаларынан Оливерді тойдырып, жұбата алатын әйел табыла ма деп сұрастырды. Қожалар «ондай адам жоқ» деп жауап берді. Сонда приход басшылары адамшылықтан аттамай, кеңпейілділікпен Оливерді «фермаға» — яғни жұмыс үйінің үш миль жердегі бөлімшесіне — жіберуді ұйғарды. Онда күні бойы далада жортып жүретін жиырма-отыз «тәртіп бұзушы» тұратын.

Жұртқа белгілі бір философтың «жылқы жем-шөпсіз-ақ жүре береді» деген атақты ілімін есіңізге түсіріңіз: ол аттың жемін күн сайын азайтып, ақыры бір тал сабанға дейін жеткізгенде, теориясын дәлелдегендей болған. Егер сәйгүлік құрғақ ауаның өзін де қағажу етер сәтке бір күн қалғанда жан тапсырмағанда, мүмкін, «аса ұшқыр» жануар жасап шығар ма еді — кім білсін.

Оливердің қам-қарекеті жүктелген әйелдің «тәжірибелік философиясы» да дәл осындай нәтижелерге әкелетін: балалар жуындымен күн көруге үйренген сәттен бастап, он мүмкіндіктің сегізінде аштық пен суықтан ауырып қалатын, байқамай отқа түсетін, не кенеттен тынысы тарылып өле салатын.

Кейде приход баласының өліміне байланысты қатал тергеу жүре қалса (мысалы, баланы кереует басып қалса немесе кір жуып жүріп күйдіріп өлтірсе), тергеушілер ыңғайсыз сұрақтар қоятын. Бірақ мұндай «батыл жауап алулар» дәрігер анықтамасы мен бидлдің куәлігінен кейін-ақ түбірімен оталатын: дәрігер әрдайым өлікті сойып, «ештеңе таппайтын», ал бидл ант беріп тұрып приходты ақтап шығатын.

Оның үстіне, совет мүшелері фермаға жиі соғып тұратын. Әдетте алдын ала бидл арқылы хабар беретін. Келгендерінде алдыларынан үсті-басы мұнтаздай, момақан балалар шығатын. Одан артығы не керек?

Сондықтан мұндай тәрбие жүйесінен айрықша өнім күтуге болмайтын. Оливер тоғызға толғанда құп-қу, тынымсыз жөтелетін, тапал әрі тым арық бала еді. Дегенмен оның кеудесінде табиғат еккен сап-сау дән, мекеменің болымсыз диетасына қарамастан, еркін көктеп келе жатты.

Тоғызға толған күні Оливер өзіндей екі жасөспіріммен бірге көмір төгетін ұрада болды. Сол сәтте мекемені басқаратын миссис Манн күтпеген жерден бидл мистер Бамблдің бау есігін ашуға әрекет жасап жатқанын көріп, қатты абыржыды.

— Сақта құдай! Бұл сіз бе, мистер Бамбл? — деп терезеден басын шығарған миссис Манн қуаныш танытуға тырысты.

(Сьюзен, Оливер мен анау екі баланы жоғары шығарыңдар да, дереу жуындырындар!)

Мистер Бамбл сымбатты да ашушаң адам еді. Шын жүректен шыққан сәлемге лайықты жауап берудің орнына, есікті ашына сарт еткізіп, бидлге ғана тән күшпен бір теуіп жіберді.

— Ұмытшақтықты қойсаңызшы! — деді миссис Манн жүгіріп шығып. — Сүйікті балақандар үшін есіктің іштен ілулі тұрғаны есімнен шығып кетіпті. Кіріңіз, сэр, өтінемін, кіріңіз!

Дегенмен иіліп-бүгілген ілтипат бидлдің ашуын баса қоймады.

— Шынымен-ақ, миссис Манн, приход жетімдеріне байланысты приход қызметімен келген адамды қақпаның алдында сарылтып қоюды құрмет деп есептейсіз бе? Сіз приходтың сайланып қойылған адамы екеніңізді, соған жалақы алатыныңызды білесіз бе?

Мистер Бамбл шешендігіне де, билігіне де жоғары баға беретін. Қазір ол бірін көрсетіп, екіншісін бекіткендей болды да, біршама жұмсарды.

Миссис Манн бидлді кірпіш еденді шағын бөлмеге кіргізіп, орындық ұсынды. Бас киімі мен таяғын қоятын үстел де қойды. Бамбл терін сүртіп, бас киіміне разы көз тастап, жымиып қойды. Қалай десек те, бидлдер де адам ғой.

— Айтқанымды көңіліңізге алмаңыз, — деді миссис Манн жылы жымия. — Ұзақ жолдан келген сияқтысыз... бірер тамшы ішпейсіз бе?

— Бір тамшы да ішпеймін! Бір тамшы да! — деді мистер Бамбл салмақты кейіп танытып.

— Бір ғана тамшы, аздап суық су, бір кесек қант... — деп қоярда-қоймайтын миссис Манн буфетті ашып, бөтелке мен стакан шығарды. — Бұл — джин. Сізді алдағым келмейді.

— Сіз балаларға Даффи эликсирін бересіз бе? — деп сұрады Бамбл дайындыққа қызыға қарап.

— Иә, құдай жарылқасын, қымбат болса да беремін. Олардың көз алдымда қиналғанын көргім келмейді, — деді әйел.

Сосын әмиянын шығарып: — Енді іске кірісейік. Оливер деп шоқындырылған Твист бала бүгін тоғызға толды. Ұсынылған он фунт сыйақы кейін жиырма фунтқа өсірілсе де, сондай-ақ приходтың «төтенше, тіпті шамадан тыс» әрекеттеріне қарамастан, оның әкесі кім, шешесінің аты-жөні қандай — ештеңе анықталмады, — деді.

Миссис Манн таңырқай қолын жайып: — Онда ол фамилияны қалай алып жүр? — деп сұрады.

Бидл мақтана түзеліп: — Мұны мен ойлап таптым, — деді. — Біз балақандарға атты алфавит ретімен береміз. Соңғысы «С» әрпіне келгенде мен оны Суобл дедім. Енді «Т» әрпі келген соң — Твист. Келесісі Унуин болады, содан кейін Филиппе. Мен алфавиттің соңына дейін фамилия ойластырып қойғанмын, «Z»-ке жеткенде қайта бастаймын.

— Сіз нағыз жазушының өзісіз ғой, сэр! — деп таңданды миссис Манн.

Мақтау жанына жағып қалған бидл су қосылған джинді тағы бір ұрттады да, негізгі шаруасын айтты: — Енді Оливер өсіп қалды, бұл жерде қала алмайды. Совет оны қайтадан жұмыс үйіне қайтаруға шешім қабылдады. Мен оны алып кетуге келдім. Баланы тезірек көрсетіңіз.

Аздап жуындырылып, қол-аяғындағы баттасқан кірдің «бір жуғандай» ғана арылған Оливерді бөлмеге кіргізді.

— Жентльменге иіліп сәлем бер, Оливер, — деді миссис Манн.

Оливер стол үстіндегі үш бұрышты бас киімге иілгендей болып, орындықта отырған бидлге де иіле салды.

— Менімен бірге кеткің келе ме, Оливер? — деп маңғаздана сұрады мистер Бамбл.

Оливер бұл жерден кіммен болса да кетуге әзір еді. Бірақ басын көтергенде, бидлдің арт жағынан түрі бұзылып, жұдырығын түйіп тұрған миссис Маннның көзқарасымен бетпе-бет келді. Ишараны ол бірден түсінді: жұдырықтың ізі денесінде ғана емес, санасында да қалған.

— Ал миссис Манн бізбен бірге бара ма? — деп сұрады ол қорқа.

— Жоқ, — деді мистер Бамбл. — Бірақ анда-санда саған соғып тұрады.

Бұл жауап баланы жұбатқан жоқ. Әйтсе де, ақылы жетіп, қоштасудың «тәртібін» де орындады: көзіне жас алу қиынға соқпады — аштық пен жаман қатынас жылауға таптырмас себеп қой. Миссис Манн оны екі рет сүйді де, жұмыс үйінде тым ашқарақ көрінбесін деп, май жағылған нан ұстатты.

Қолында бір жапырақ нан, басында қоңыр приход бөркі бар Оливер балалық шағын бірде-бір мейірлі сөз, бірде-бір жылы көзқарас жылытпаған үйден алып кетілді. Қақпа жабылғанда, бала кеудесін кернеген мұң ерекше ауырлады: қанша аянышты болса да, оның жалғыз достары — сол жерде бірге азап тартқан жолдастары еді. Кең дүниеде өзінің жалғыз екенін ол алғаш рет сол сәтте сезінді.

Мистер Бамбл қарыстай адымдап келе жатты. Оливер оның алтын оқалы жеңіне жармасып, әрбір ширек миль сайын: — Әлі алыс па? — деп сұрай берді.

Бидл қысқа да қатқыл жауап қататын: су аралас джиннің аз уақыттық «жылытуы» басылып, ол қайтадан кәдімгі бидл қалпына енген еді.

Жұмыс үйіне кіргеніне ширек сағат болмай, екінші үзім нанын тауыса бергенде, мистер Бамбл қайта оралып, бүгін кешкі совет мәжілісі жайында айтып, советтің тілегі бойынша Оливердің дәл қазір сонда баруы тиіс екенін хабарлады. «Совет» сөзінің не екенін ұқпаған бала сасып, не күлерін, не жыларын білмеді.

Ойлануға уақыт та берілмеді: мистер Бамбл оны қимылдату үшін басына таяқпен бір ұрып, бойын жинасын деп арқасынан да бір перді. Сосын оны өз соңынан ертіп, үстелді айнала сегіз-он шақты жентльмен отырған әктелген үлкен бөлмеге кіргізді.

Үстелдің қақ ортасында, өзгелерден биіктеу креслода, жүзі нарттай қызыл, тым толық бір жентльмен отыр екен.

— Советке тағзым ет, — деді Бамбл.

Оливер көзіндегі екі-үш тамшы жасты сілкіп, алдында тұрған үстелге иіле қойды.

— Атың кім, бала? — деп сұрады биік креслодағы жентльмен.

Қорқыныштан дірілдеген Оливер, үстіне арт жағынан тиген бидлдің тепкісін қоса сезініп, ақырын әрі батылсыз жауап берді. Аң кеудеше киген жентльмен оны «ақымақ» деп атап, көңілденіп қалды.

— Бала, — деді биік креслодағы жентльмен, — тыңда мені. Сен өзіңнің жетім екеніңді білесің ғой?

— Ол не сөз, сэр? — деді сорлы Оливер.

— Бала-ақымақ! Айттым ғой, — деді аң кеудешелі жентльмен.

— Тыныш! — деді алғашқы жентльмен. — Саған әке-шешең жоқ екені, сені приход тәрбиелегені мәлім, солай емес пе?

— Иә, сэр, — деді Оливер көз жасына булығып.

— Сен неге жылайсың? — деді аң кеудешелі жентльмен. Шынында да, бұл бала неге жылауы мүмкін?

— Сен әр кеш сайын дұға оқитын шығарсың деп үміттенем, — деді басқа біреуі қатқыл үнмен. — Әр христиан секілді өзіңе ас беріп, қамыңды жегендер үшін дұға оқитын боларсың?

— Иә, сэр, — деді бала тұтығып.

Ол жентльмен өзіне де білдірмей шындықты айтып қойды: егер Оливер тек ас беріп, қамын жегендер үшін ғана дұға етсе, ол расында да христиан, әрі сирек кездесетін парасатты христиан болар еді. Бірақ Оливер дұға оқымайтын, өйткені оған ешкім үйретпеген.

— Тамаша! — деді қызыл жүзді жентльмен. — Сені мұнда тәрбиелеуге, пайдалы кәсіпке үйретуге әкелді. Ертең таңғы алтыдан бастап...

Осылайша «қос қайырымдылықтың» нәтижесі — кендір түту секілді қарапайым шаруаға тірелді.