Құлағым сізде
Әдеттің құрсауы және үйге оралмаған адам
Әулие Георгий атындағы діни білім беретін колледждің ұстазы, кісі қолынан жазым болған марқұм Элиас Уитнидің інісі Айза Уитни наша тартуға дағдыланып алған еді. Колледжде жүрген кездің өзінде-ақ ол де Куинсидің нашақордың көретін түсі мен алатын әсерін сипаттайтын кітабын оқып, жазушының не күй кешкенін өз көзімен сезінгісі келіп, әсіре әуестікпен темекіге апиын қосып тарта бастаған.
Бастау себебі
Әдеби әсер мен «өзім көріп сенейін» дейтін қауіп-қатерлі қызығушылық оны біртіндеп тәуелділікке итермеледі.
Қатал шындық
Ол көп ұзамай тастаудан гөрі тартудың әлдеқайда оңай екенін түсінді; сөйтіп, ұзақ жылдар бойы құштарлығының құлы болып қалды.
Көрінетін белгі
Сарғыш тартқан, ісінген болбыр бет, сығырайған меңіреу жанар, креслода дәрменсіз жатқан дене — бір кездегі еңселі азаматтан қалған қалдық.
Көз алдымда оның бейнесі ап-анық тұр: қажыған жүз, әлсіреген дене, үрей мен аяныш шақыратын хал.
Естеліктен
1889 жылдың маусымы: кешкі қоңырау
1889 жылғы маусымның бір кешінде, қайта-қайта есінеп, сағатқа қарай беретін шақта, пәтерімнің қоңырауы шылдырлады. Мен креслода тіктеліп отырдым, ал тігіп отырған нәрсесін тізесіне қоя салған әйелім жақтырмай қабағын шытты.
Үй ішіндегі алғашқы белгі
«Науқас қой!» — деді ол. «Ауырып жатқан біреуге баруыңа тура келетін болды».
Есіктің ашылғаны, дәліздегі асығыс дауыстар, жедел адымдар естілді. Бөлменің есігі шалқасынан ашылып, ішке қоңырқай киінген, бетін қара шілтермен бүркеген келіншек кіріп келді. Ол беймезгіл уақытта мазалағанын айтып үлгерместен, еркінен айырылып, әйелімді құшақтай алып еңіреп жіберді:
«Ой, мен үлкен қасіретке тап болдым! Маған қол ұшын беретін кім бар екен?!»
Әйелім шілтерін көтеріп қарап: «Өй, бұл Кэт Уитни ғой… Шошытып жібердің ғой, Кэт!» — деді.
Кэт әдеттегіше, дағдарысқа түскен жұрттың бәрі «жарыққа үймелеген көбелекше» әйеліме қарай ағылатынындай, көмек іздеп келген еді. Оны жайғастырып, су қосылған шарап ұсынып, болған жайды асықпай айтуын өтіндік. Ол «Джонды жатын бөлмесіне жіберейін бе?» дегенге келіспеді: бұл жолы дәрігердің де көмегі керек екенін айтты.
Кэттің үрейі: Айза екі күннен бері жоқ
Негізгі мәселе
Әңгіме Айза жайында еді. Оның үйге келмегеніне екі күн болыпты. «Бірдеңеге ұшырап қалды ма?» деп Кэттің зәресі кеткен.
Бұл — біз үшін бөтен жағдай емес: Кэт күйеуінің күйін маған дәрігер ретінде, ал әйеліме мектептен бергі құрбысы ретінде талай рет айтып, біз де қолдан келгенше жұбатып, сабырға шақырып жүретінбіз.
Ықтимал мекен
Соңғы кезде Айза нашаны үнемі бір притонға барып тартатын болған. Ол Ситидің шығыс бетінде, шалғай орамда орналасқан. Кэттің күмәні жоқ: күйеуі Аппер-Суондам-лейндегі «Сом алтында».
- Бұрын күні бойы сенделіп, кешке қалжырап үйіне әрең жететін.
- Бұл жолы екі тәулік бойы мүлдем төбе көрсетпеген.
- Порт маңындағы жексұрындар арасында, улы түтінге тұншығып не ес-түссіз ұйқыда жатуы мүмкін.
Жас әрі ұялшақ, жуас келіншектің «қасқыр апанындай» жерге жалғыз баруы мүмкін емес еді. Істің жай-күйі осындай болған соң, көмектесетін адам — мен. Айза Уитниді емдеп жүргенім себепті, дәрігер ретінде оған белгілі бір дәрежеде ықпал ете алатынымды да білдім.
Егер ол шынымен «Сом алтында» болса, екі сағаттың ішінде күймеге отырғызып, үйіне қайтарып жіберем деп Кэтке уәде еттім.
Аппер-Суондам-лейн: қап-қара жертөле
Он минуттан соң мен экипажбен қаланың шығыс жағына қарай зымырап бара жаттым. Аппер-Суондам-лейн — өзеннің солтүстік жағалауын бойлай, Лондон көпірінен шығысқа қарай созылған кеме жасайтын ірі зауыттардың сыртындағы қоқысқа толы тұйық көше еді.
Кіреберіс
Притон жадау дүкенше мен ішімхананың ортасындағы жертөледе орналасқан екен. Үңгірге ұқсас қара қуысқа тік баспалдақпен түсесің.
Із қалдырған саты
Тепкішектер ойдым-ойдым: сансыз көп мас аяқтың төмен түсіп, жоғары шыққан тәлтірек қадамы қалдырған белгі.
Ішкі ауа
Қызыл-қоңыр қою түтін, төбесі аласа ұзын жай, қабырғаны бойлай ағаш сәкі — адамды бірден тұншықтыратын тар қапас.
Делбешіге күте тұруды бұйырып, ішке кірдім. Қараңғыны зорға тіліп, адамдардың ақылға сыймас кейіпте сұлап жатқанын ажыраттым: бірі бір жағына бұратылып, бірі тізесін кеудесіне тартып, енді бірі басын шалқайтып, иегі жоғары шошайып қалған.
Темір қорқор табақшаларындағы титімдей от ұшқыны кейде өршіп, кейде көмескіленіп жылтырайды. Бірі үнсіз, бірі міңгірлейді, бірақ сөз тыңдап жатқан жан жоқ — әркім өз ойымен әуре.
Айза Уитни табылды
Қараторы өңді бір малай жүгіріп келіп, маған қорқор мен бір сыбаға наша ұсынды. «Рақмет, зауқым жоқ», — дедім. «Досым Айза Уитни осында болуы керек. Сонымен сөйлесуім қажет».
Сол сәт оң жағымнан біреу қозғалақтап, маңқ еткен дауыс естілді. Қараңғылыққа үңіліп едім: өңі қуқыл тартқан, қабағы қатыңқы, шашы ұйпа-тұйпа Уитни маған бағжия қарап отыр екен.
Қысқа диалог
— Құдай-ау, бұл Ватсон ғой! — деді ол. Мастығынан енді ғана айыққандай, тұла бойын діріл билеп тұр.
— Уақыт қанша?
— Он бір болды.
— Бүгін қай күн?
— Жұма, он екінші маусым.
Ол сенбегендей болып, бетін басып ыңырсыды. Мен оған турасын айттым: екі күн бойы үйіне бармағанын, зайыбы күтіп отырғанын. Ол болса өзі бұл жерде бірнеше-ақ сағат отырдым деп ақталды.
Уитни ақшасын төлегісі келді, бірақ «саусақ қимылдатар шамам жоқ» деді. Мен қожайынды іздеп, тар өткелекпен ішкері өттім. Сол кезде оттық жанында отырған ұзын бойлы, жұқалтаң қарттың қасында біреу бешпетімнің етегінен тартып, сыбырлады:
«Әрменірек өтіп кетіңіз де, кері бұрылып қараңыз».
Күтпеген бетбұрыс: ол — Шерлок Холмс
Бір-екі адым ілгері озып, артыма қарадым. Таңданыстан талып түсе жаздадым: қария денесін тіктеп, жанары жарқ ете қалды да, от басында Шерлок Холмстың өзі отырғаны белгілі болды. Ол мені байқатпай қасына жақындауымды сұрап, қайтадан бүкшиіп, әл-дәрмені кеткен қарт бейнесіне ене қойды.
Сыбырласқан сөз
— Холмс! Бұл жерде не істеп жүрсіз?
— Барынша жай сөйлеңіз. — деді ол. — Делқұлы досыңызбен қош айтыссаңыз, сізбен әңгімелесермін.
Ол Уитниді үйіне аттандырып, әйеліме атшы арқылы қағаз жазып жіберуімді, ал өзін көшеде бес минут күтуімді өтінді. Оның өтініші әрдайым нақтылы әрі салмақты болатын — бас тарту қиын.
Уитнидің қарызын төлеп, оны күймеге отырғыздым. Сосын үйдің жанында Холмсты күттім. Бірнеше минуттан кейін притоннан қария шықты, біз көше бойлап жүріп кеттік. Екі орам бойы ол бүкшиген қалпынан танбады, кейін артына асығыс көз тастап, бойын тіктеп, қарқылдап күлді.
«Шамасы, кокаин уколын алып, енді нашаға да кірісті деп ойлап қалдыңыз-ау», — деді ол. Мен оны көргенде шынымен таңырқап қалғанымды жасырмадым.
«Мен — жауымды іздеп жүрмін»
Холмстың мақсаты
«Ал мен — жауымды іздеп жүрмін», — деді Холмс. Ол бәңшілердің пәтуасыз мылжыңынан бірдеңе іліп алуға үміттенген. Егер біреу оны танып қалса, өмірі қыл үстінде қалатынын да жасырмады: притонның қожайыны — жексұрын ласкарь — одан өш алуға ант ішкен.
Ең қорқынышты шындық
Холмс үйдің артында, Әулие Павел верфіне жақын маңда құпия есік барын айтты. Сол есіктен түн ішінде не тасып шығаратынын өз сөзімен бір-ақ түйді:
«Иә, Ватсон… мәйіттер».
«Бұл — жағалаудағы ең қатерлі орын», — деді ол. Оның айтуынша, Невилл Сент-Клерді сол жерге алдап апарған болуы мүмкін, енді ол үйіне қайтып оралмай ма деген қауіп бар.
Түнгі жол: екі дөңгелекті арба және «Самырсын»
Холмс ысқырып белгі берді. Жырақтан жауап ысқырық естіліп, арба доңғалағы мен ат тұяғының дүбірі жақындады. Қос фонары көше тасына жарық шашқан екі дөңгелекті арба қараңғылықтан сумаң етіп шықты.
«Қалай, Ватсон, менімен бірге барасыз ба?» — деді ол. «Егер сізге пайдам тисе…» — дедім мен.
Холмс «Самырсындағы» бөлмесінде екі кереует барын, істі аяқтағанша сол үйде тұратынын айтты. «Самырсын» — мистер Сент-Клердің үйі екен. Ол Кентте, Лиден алыс емес: жеті миль шамасында.
Біз қаңыраған қараңғы көшелермен жүйткідік: көпірден өтіп, өзеннің лай суы баяу жылжығанын көрдік; кірпіш үйлер тізілген тыныш көшелерде тек полицейдің аяқ дыбысы мен кеш қайтқан сауыққойлардың алыстағы әні естілді. Холмс үнсіз, терең ойда келе жатты.
Невилл Сент-Клер ісі: сырттай тыныш, іштей күмәнді
«Лиге барғанымызша істің мән-жайын айтып берем», — деді Холмс. «Өзі күлкілідей қарапайым көрінеді, бірақ шешімін табу қиын».
Сент-Клер туралы деректер
- 1884 жылдың мамырында Лиде пайда болған, ауқатты адам екені бірден байқалған.
- Үлкен вилла жалдап, бақ орнатып, тұрмысы түзелген.
- 1887 жылы жергілікті сыра қайнатушының қызына үйленген, екі баласы бар.
- Тұрақты кәсібі жоқ, бірақ коммерциялық шараларға қатысады; күн сайын қалаға барып, кешке қайтады.
Қаржылық жағдай
Холмс анықтаған мәлімет бойынша, Сент-Клердің қарызы — бар-жоғы 88 фунт 10 шиллинг, ал банктегі ағымдық есепшотында 220 фунт стерлинг бар. Демек, қаржылық тығырыққа тірелді деу қиын.
Дүйсенбі күні болған оқиға
Өткен дүйсенбіде мистер Невилл Сент-Клер әдеттегіден ертерек қалаға кеткен. Кетерінде маңызды шаруасы барын, кішкентай ұлына құрама текше әкелетінін айтқан.
Сол күні, ол кеткеннен кейін, әйелі Абердин пароход қоғамынан көптен күткен шағын бағалы сәлемдемесінің келгені туралы жеделхат алады. Бұл қоғамның кеңсесі Фресно-стритте, яғни Аппер-Суондам-лейнге барып тірелетін көшеде орналасқан.
Миссис Сент-Клер таңғы асынан соң қалаға барып, ұсақ-түйек сатып алып, кеңседен сәлемдемесін алады да, сағат 4:35-те Суондам-лейнмен вокзалға қарай беттейді.
Күн қатты ыстық болғандықтан, ол жайлап жүріп, жолай кэб іздейді; аудан да оған сүйкімсіз көрінген. Дәл сол сәтте ол аяқ астынан айқай естіп, әлдебір үйдің екінші қабатындағы ашық терезеден өз күйеуін көріп, тұла бойы қалтырап кетеді.
Әйеліне күйеуі ымдап шақырып тұрғандай көрінеді. Ол күйеуінің шамадан тыс абыржыған әлпетін анық байқайды: күйеуі ес-түссіз қол бұлғап тұрады да, құдды біреу терезеден күшпен сүйреп әкеткендей, кенет ғайып болады…