Қайда тықтың ақшаны
Дауыл ішіндегі үй
Орман күзетшісі Артемнің қисайған, жатаған үйінде үлкен қоңыр иконаның түбінде екі кісі отырды. Бірі — беті әжім-әжім, шоқша сақалды, аласа әрі арық — Артемнің өзі. Екіншісі — аяғында саз кешетін үлкен етік, үстінде қырмызы жаңа көйлек, жолай соғып отырған бойшаң жас аңшы.
Екеуі үш аяқты кішкентай үстелдің басына жайғасқан. Үстелде бөтелкенің аузына тығылған май шам сықсиып жанады. Ал сыртта түн қараңғысын қақ жарып, алай-дүлей дауыл ұйытқыды. Әдетте күн күркіреп, найзағай ойнаудың алдында табиғат дәл осылай буырқанады.
Табиғаттың үрейі
- Жел ышқына ұлып, иілген ағаштар ауру адамдай ыңыранады.
- Терезенің бір әйнегі қағазбен жапсырылған; үзіліп түскен жапырақтар қағазға соғылып тырсылдайды.
- Шамның әлсіз жарығы үй ішін әрең ұстап тұр.
«Мен аңнан емес, адамнан қорқамын»
Артем аңшыға кірпік қақпай қадалып, баяу да жіңішке дауыспен сөйледі: «Мен қасқырдан да, аюдан да қорықпаймын. Тек адамнан қорқамын. Мылтық пен қаруың болса, аңнан құтыласың, ал бұзық адамнан құтылатын амал жоқ».
Аңшы да бұған қарсы келмеді: аңды атуға болады, ал қаныпезерге қарсы оқ атсаң — өзің пәлеге қалып, Сібірге айдалуың мүмкін.
Отыз жылдық қорлық
Артем өзін ақтап та, шағынудан да тартынбай, өткенін ақтарды. Ол орман күзетшісі болып шамамен отыз жыл қызмет еткенін, осы уақыт ішінде бұзық адамдардан көрмеген қорлығы қалмағанын айтты. Үйі орман аңғарында, жолдың бойында тұрған соң, жолай өткен оңбағандар жиі соғып кетеді.
Кейбірі бөркін шешпей, шоқынбай-ақ кіріп келіп, тура талап қояды: «Пәленсің-түгенсің, нан әкел!» Нанды қайдан табады? Өткен-кеткен маскүнемге үнемі ас ұсынатын бай емес қой. Ал олар көп бөгелмей-ақ: «Әкел нанды!» деп жағынан тартып жібереді.
Қарсыласуға да келмейді: бірінің жауырыны сала құлаш, жұдырығы етіктей. Артемнің өзі — әлсіз, арық. «Мені шынашақпен ұрып жығуға болады», — дейді ол. Наныңды бересің, ол тойып алып төсекке шалқаяды, саған рақымы жоқ.
Түйін: күш пен заңның арасындағы тұйық
Артемтің қорқынышы — табиғи қорқыныш емес. Ол адамның бұзақылығы, жазасыздық, және әлсіздің қорғансыздығы туралы.
Аңшының күдігі
Артем «ақша сұрап қысым көрсететіндер де болады» дегенде, аңшы мырс етіп күліп: «Өзі орман күзетшісі болып, ақшасы қалай болмайды? Ай сайын жалақы аласың. Оның үстіне жасырын ағаш сатып жүрген шығарсың», — деді.
Артем селк етіп, аңшыға аларып қарады. «Мұндай сөзді айтуға сен әлі жассың. Дәл осы сөзің үшін құдай алдында жауап бересің», — деп шорт кесті де, аңшының кім екенін сұрады. Аңшы өзін Вязовкадан, Нефед старостаның баласы екенін айтты.
Үй ішіндегі ұсақ дыбыс — үлкен үрей
Сәлден соң отырғыштың астынан бірдеңе ырылдағандай болып, іле-шала оқыс пысыл естілді. Артем аяғын жинап алып, аңшыға жалт қарады.
Бұл аңшының иті екен: ол Артемнің арық мысығына ырылдап жатыр. Аңшы мысықтың күйін көріп, «мұның да кеудесінде жаны бар емес пе?» деп кекесінмен сөйлейді. Артем болса өз дегенінен қайтпай, Вязовкада шіркеуді бір жылда екі рет тонағандарын айтып, «құдайдың мүлкін ұрлағанға дар да аз» деп күйінеді.
«Аттан!» — дауыл арасынан шыққан айқай
Артем бұрынғы бір қанды оқиғаны айтып отырған кезде, аңшы кенет елең етті: «Тұра тұр. Біреу айғайлаған сияқты болды…»
Екеуі қара түнге телміріп, тың тыңдай қалды. Дауылдың у-шуына араласып кеткен дыбысты ажырату қиын еді. Бірақ жел тағы бір ышқына ұйытқығанда, «Аттан!» деген айғай анық естілді.
Аңшының реакциясы
Ол өңі қуарып, орнынан атып тұрды: «Тонап жатыр біреуді!»
Артемнің реакциясы
Иконаға жалтақтап, әлсірей отырып қалды: «Ауыз үйдің есігін бекітіп, жарықты да өшірсек…»
Бірі — баруға ұмтылды, бірі — тығылуға
Аңшы көмекке баруды талап етті: екеу болса, бір-біріне сүйеу болады; жалғыз жүру қауіпті. Ал Артем «енді қараңғыда аяғымды аттап баспаймын» деп тайсақтады. Ақыры аңшы ашуға мініп, итін шақырып, мылтығын асынып, жалғыз шықты.
Есік шалқасынан ашық қалды. Жел үйге ұйытқып кіріп, шамның оты лап етіп өшті. Найзағай жарқ еткен сәтте орман аңғары, шалшықтар, қарағайлар және кетіп бара жатқан қонақтың сұлбасы бір-ақ көрінді.
Артемнің тығылған түні
Артем есікті жуан бастырықпен бекітіп, сыбырлап қайта-қайта «Астапыралла…» деді. Үйге кіріп, пештің үстіне шығып, басын тұмшалап жатып алды. Құлағын түрсе де, енді адам айғайын естімеді. Оның есесіне найзағай гүрілі күшейіп, жаңбыр терезеге тасырлай соғылды.
Ол аңшыны «үсті-басы су болып, томарға сүрініп жүрген шығар» деп ойлап, ішінен: «Өзін бір түлен түртті» деп күбірледі.
Қайтып келген аңшы
Он минут өтпей есік тарсылдап қағылды. Аңшы екен. Ол да, иті де малмандай су. Сыртта нөсердің астында қалған.
Айғайлаған «тонау» емес болып шықты: бір әйел арбамен келе жатып, басқа жолға түсіп кетіп, шытырманға кірген екен. Аңшының әлі де аптығы басылмаған.
Адамгершілікке сын
Аңшы Артемге ашулы: «Сені енді білдім — сен нағыз оңбағансың. Өзі күзетші болып жалақы алады!» деп күйінеді. Артем үн қатпай, жазықты адамның жүрісіндей сүйретіліп, пешке барып жата кетті.
Түн ортасы ауа аңшының ашуы одан сайын ушығады: «Егер әлгі әйелді бауыздап жатса ше? Ара түсетін кім?» дейді. Үйде тыныштық. Найзағай алыстай бастаса да, жаңбыр әлі себелейді.
Күмәннің ең қауіпті жері
Аңшы кенет басқа жақтан қысым жасайды: «Жұрттан қорқасың екен, демек сенде ақша бар. Жарлы адам қорықпайды», — дейді. Артем қарлығып: «Менде ақша жоқ», — деп жауап береді. Бірақ аңшы сенбейді. Тіпті «қасақана тонап кетсем бе?» деп қорқытады.
Артем үнсіз пештен түсіп, шам жағып, иконаның астына келіп отырады. Өңі қашқан, аңшыдан көз алмайды. Аңшы жақындап келіп: «Ақшаны бер, әйтпесе атамын!» деп қоқан-лоқы жасайды. Артемнің көзінен жас ыршып кетеді: «Құдай алдында жауаптысың… Менен ақша сұрап қысым жасауға қақың жоқ», — дейді.
Кетіп қалған қонақ
Артемнің жылаған жүзі аңшының өзін де жиіркендіргендей. Ол тістеніп: «Көргім келмейді сені. Бәрібір бұл үйде түней алмаймын», — дейді. Итін шақырып, есікті гүрс еткізіп шығып кетеді.
Артем ілесе шығып, есігін қайта бекітеді де, шоқынып барып жатады. Дауыл түнді жұлмалап жатса да, үй ішінде енді тек ауыр тыныштық қалады.
Аударған: А. Елшібеков