Қозы Көрпеш - Баян сұлу жырының бір өзгешелігі осында
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» дастанының таралуы мен зерттелуі
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» — қазақтың ғашықтық жырлары ішіндегі ең көне әрі ел арасына кең тараған дастандардың бірі. «Қыз Жібек» хикаясы секілді, бұл жыр тек қазаққа ғана тән мұра емес: оның сюжеттік желісі өзге халықтарда да ұшырасады. Ойрат тіліндегі «Қозын Еркеш» жыры және басқа да нұсқалардың болуы — ортақ мәдени қабаттардың барын көрсетеді.
Қазақ арасында дастанның шамамен 16 түрлі нұсқасы бар. Фольклор табиғатына сай, көп ғасыр бойы көптеген ақын-жыраулар жырлағандықтан, бірнеше варианттың пайда болуы заңды құбылыс. Нұсқалардың бір бөлігі ертедегі дәуірлермен байланысып айтылса, енді бірқатары XVIII–XIX ғасырларда өңделіп, жаңғырып отырған.
Ортақ өзек
Әр өлке, әр дәуір ақындары тыңдаушының талғамына қарай кей тұстарын түрлендіргенімен, дастанның негізгі мазмұны мен оқиға желісі бір арнаға тоғысады: тағдыр тоғыстырған екі ғашықтың серті, айырылысуы, күресі және трагедиялық түйіні.
Жинақталуы және баспаға түсу тарихы
Радлов (1870)
Академик В.В. Радлов 1870 жылы қазақ арасынан жырды жазып алып, немісше және қазақша жариялаған (шығармалар жинағы, III том). Бұл — дастанды ғылыми айналымға түсірген негізгі басылымдардың бірі.
Шоқан Уәлиханов
Ш. Уәлиханов Жанақ ақынның айтуынан көркем бір нұсқаны жазып алғанын айтады. Алайда ол құнды мәтін дер кезінде басылмағандықтан, көпке дейін зерттеушілерге беймәлім болып келген.
Саблуков (1830)
Шығыс әдебиеті мен араб тілін зерттеген Саблуков 1830 жылы бұрынғы Семей губерниясы, Көкпекті маңындағы жыраудан «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» нұсқасын қағазға түсірген.
Березин (1876)
Петербург университетінің профессоры И.Н. Березин жырды жинап, 1876 жылы «Түрік хрестоматиясының» III томында (162–170-беттер) жариялаған.
Кастанье және өзге дереккөздер
Орынбор музейін басқарған тарихшы Кастанье «Қазақ даласы мен Орынбор өлкесінің белгілері» атты еңбегінде жырдың он түрлі нұсқасы туралы дерек келтіріп, толық аударма да берген. Бұл аудармамен Мелиоранский де таныс болғаны айтылады. Сонымен қатар Баранов (1899) «Нива» журналының қосымшасында бір нұсқаны жариялаған.
Кейбір зерттеушілер толық мәтінді емес, ел аузынан естіген мазмұнды ғана орысша баяндап басқан. Мәселен, Абрамов 1868 жылы бейітті көріп, хикаяны Тобыл губерниясының «Вестник» журналында жариялаған. Пантусов 1898 жылы бейітті зерттеп, нұсқаның бір түрін Ташкентте, кейін Қазанда басып шығарған.
Ғылыми бағалау және салыстырмалы зерттеулер
Потаниннің бағасы
Дастанға ерекше мән берген зерттеушілердің бірі — Г.Н. Потанин. Ол «Вестник Европы» (1890, 9-кітап) және «Русское богатство» (1896, №8) журналдарында жырға арнайы тоқталып, Батыс Еуропа, орыс және шығыс халықтарының бірнеше эпикалық мұраларымен салыстыра келе:
«Бұл — жер жүзіндегі ең қымбат әдеби мұраларға жататын шығарма».
Кеңес дәуірі және кейінгі зерттеулер
Қазан төңкерісінен кейін қазақ тілінде түсініктемелер, мақалалар, оқу құралдарына енген бөлімдер көбейді; ғылыми диссертациялар да қорғалды. Соңғы жылдарда Ысқақ Дүйсенбаев жырдың бұрыннан белгілі варианттарын толық тізіп, талдап, шолып өткен. Ол сондай-ақ Фролов варианты мен Дербісалин жинаған нұсқаны да атап көрсетеді.
Алтай елінің зерттеушісі С.С. Каташ «Қозы Көрпешті» Алтайдағы «Қозын Еркеш» және басқа да «Қозыке – Баян ару», «Қозыке – Баян сұлу» аталған жырлармен салыстыра зерттеп, бұл желінің өңірлік кеңдігін дәлелдеген.
Әдеби ортадағы ықпалы және басылымдары
Орыс әдебиетіндегі іздері
Дастан орыс жазушыларына да мәлім болған: Пушкиннің қолжазбаларының бірінен «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» сюжетін орысша баяндаған жазба табылғаны айтылады. Кеңес дәуірінде Көкшетаудан шыққан ақын Тверитин жыр мазмұнын өлеңмен орысша жазып, поэмасы 1928 жылы Қызылордада, 1941 жылы Мәскеуде жеке кітап болып басылған.
Қазақ басылымдары мен қолжазбалар
Абай Құнанбайұлы Бейсембай ақынға жырдың жаңа айтылған вариантын хатқа түсірткен. Жанақ–Бейсембай нұсқасын Мұхтар Әуезов 1936 жылы Алматыда жеке кітап етіп бастырған, 1939 жылы «Батырлар жыры» жинағының 1-томына енгізілген.
Радлов нұсқасы революциядан кейін, 1925 жылы Мәскеуде қазақша жеке кітап болып басылған. Ғылым академиясының қорында Шөже ақын айтты делінетін ескілеу көркем нұсқа да бар (Мәшһүр Жүсіп жинаған), әзірге толық жарияланбаған.
Қазан баспаларының рөлі
Дастанды халыққа кең таратқан маңызды орындардың бірі — Қазандағы Хұсаиновтар баспасы. Олар «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» нұсқаларын 1878, 1890, 1896, 1909 жылдары қазақша кітап етіп шығарған. Бұл деректер жырдың қазақ арасына өте әйгілі болып, халық жадында асыл қазына ретінде сақталғанын аңғартады.
Жырдың елдік жады: жер-су атаулары және бейіт аңыздары
Халық жырды ғасырлар бойы сүйіп тыңдағанын жер-су атауларымен де танытады. Өлеңті өзені Қарабай мен Сарыбайдың қонысы делінеді; Баянауылда Баян туған деген аңыз бар; Қарқаралы тауына Баянның қарқарасына қатысты әңгіме телінеді. Ай мен Таңсық өзендері Баянның апаларының атына байланысты түсіндіріледі, Қодардың Таңсық көлін жасағаны туралы хикаялар да айтылады.
Баян бейіті туралы деректер
- Абрамов 1858 жылы бейіт Аягөздің шығыс жағында, шамамен жарты шақырым жерде деп сипаттайды.
- Пантусов 1898 жылы бейіт су жағасына шамамен 50 метр жерде тұр деп жазады.
- Бейіт маңында тастан ойылған бірнеше бейне болғаны айтылады: Баян, Қозы, қыз апалары және Айбас болуы мүмкін.
Бұл аңыз-деректер толық жиналып бітті деу қиын: бейітке қатысты әңгімелер халық жадында әр өңірде әрқалай сақталған.
Ең көне нұсқалардың бірі: Шөже варианты
Басталуы (үзінді)
Жаратқан жан біткенді бір құдайым, Жаратқан жарық үшін күн мен айын. Бұрынғы ноғай-қазақ заманында, Сөйлетейін Қарабай мен Сарыбайын.
Оқиға желісінің қысқаша мазмұны
Ноғайлы жұртында Қарабай мен Сарыбай деген екі бай перзентсіз болып, аңда жүріп дос болады. Әйелдері жүкті екенін білген соң, балалар дүниеге келмей жатып белқұда болып, болашақ ұл мен қызды атастырады. Көп ұзамай Сарыбайдың әйелі Мамабикеден ұл, Қарабайдың әйелі Қарагөзден қыз туғаны хабарланады. Құдалықтың белгісі ретінде Сарыбай Қарабайға Айбас атты құлын береді, бірақ үйіне жетпей аттан құлап қайтыс болады.
Осыдан кейін Қарабай сертінен тайып, «қызымды жетім ұлға бермеймін» деп көшеді. Жырда көш үстіндегі белгі-нышан, жұрттың назасы, жол қасіреті кең суреттеледі. Аягөзге қоныстанғаннан кейін Баянға ғашық болған Қодардың әрекеті күшейіп, Айбас Баянның аманатын алып, Қозыны іздеуге аттанады.
Қозы Көрпеш ер жетіп, Баянды іздеп жолға шығады. Жол үстінде қиындық көп: адасу, тосқауыл, қарсыластар. Ақыры ол Аягөзге жетіп, түрлі айламен Баянға жолығып, біраз уақыт бірге болады. Бірақ Қозыны жасырын өлтіру жоспары құрылып, Шоқтерек маңында ол қаза табады.
Екі арна
Бұл нұсқада оқиға екі түрлі арнаға бөлінеді: бірінде — екі ғашық арманда кетеді; екіншісінде — олар «тіріліп» қайта қосылады. Екінші арнада діни сарын басым көрінеді және ол халықтың ғашықтарға деген жанашырлығынан туған кейінгі «жасанды» өзгеріс болуы мүмкін деген пайым айтылады.
Молда Мұқан Машанұлы қолжазбасы және Қазан басылымы (1909)
Молда Мұқан Машанұлының қолжазбасы Шөже нұсқасына тілі мен мазмұны жағынан жақын, бірақ бір айырмасы — кей тұста ұл Қарабайдікі, қыз Сарыбайдікі болып беріледі. Сондай-ақ Баянның торғайына қатысты эпизод кеңірек баяндалады.
«Қисса Қозы Көрпеш» (Қазан, 1909) нұсқасының ерекшелігі
1909 жылы Қазанда басылған «Қисса Қозы Көрпеш» мәтіні бірқатар тұстарда өзгеше: оқиға Кіші жүздің Шеркеш руы сияқты кейінгі рулық атаулармен байланыстырылып айтылады. Бұл нұсқада ата-ананың теріс батасы ерекше салмаққа ие: Қозының «батасыз» кетуі трагедияның себеп-салдары ретінде түсіндіріледі.
Мұнда Шөже нұсқасындағы «отыз бір жыл бірге дәурен сүру» желісі жоқ; Баян Қозының үш күндік өмірін сұрап алып, екеуі ақыры бірге өлім құшады. Үш нұсқаның да трагедиялық аяқталуы — бастапқы идея өзегіне жақын деген тұжырым жасалады.
Кастанье жариялаған нұсқа және сюжеттік айырмалар
1910 жылы Кастанье орысша жариялаған нұсқа да ел ішінде айтылған құнды түрлердің бірі ретінде қарастырылады. Мұнда Қарабай антты балгерлердің «қосылса бақытсыз болады» деген сәуегейлігіне сүйеніп бұзады да, Алатаудан Аягөзге көшуге бел байлайды. Сарыбай өлгеннен кейін оның інісі Әпесбайдың рөлі күшейеді, ал Қодардың Баянға таласы өзге қырынан сипатталады.
Бұл нұсқада Қозының жолында мыстан сиқырдың тосқауылдары (адам жегіш түйе, ит өтпес тоғай, жолдан адастыратын түлкі) кең суреттеледі. Мұндай мотивтер дастанның мифологиялық қабатын аңғартып, оның поэтикалық әлемін күрделендіреді.
Қорытынды пайым
Нұсқалар көп болғанымен, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» дастаны — халық жадында сан алуан қалыпта сақталған біртұтас эпикалық өзек. Оның ұзақ ғұмыры жыршылар дәстүрімен, жазып алушылар еңбегімен және әр дәуірдің эстетикалық сұранысына сай жаңғырып отыруымен түсіндіріледі.