Сөзінің түрін

Кейде қалжың ретінде барлық кінәні Чарли Ферасетке арта саламын. Бірақ шындығында, осы қырсық үшін кімді жазғырарымды өзім де білмеймін. Чарлидің Тамальпайс тауының етегінде, Милл-Вэлиде саяжайы бар еді. Ол жақта, әдетте, қыс бойы ғана тұратын: бос уақытында Ницшені не Шопенгауэрді шұқшия оқып, өзіне керек тыныштықты сол жерден табатын. Ал жаз шығысымен қапырық ыстығы мен қара шаңы қолқаны қабатын қалаға қайта оралып, қыс бойы үйіліп қалған шаруасына шабыттана кірісетін.

Егер мен оған әр сенбі сайын барып, дүйсенбіге дейін жанында жүретін әдетім болмаса, осы бір қаңтардың қақаған суығында Сан-Франциско шығанағында мынадай оқиғаға тап болмас па едім — кім білсін.

Мен мінген «Мартинес» кемесін тым сенімсіз деуге келмейтін. Бұл жаңа пароход Саусалито мен Сан-Франциско арасындағы өткелді осымен не төртінші, не бесінші рет кесіп өтіп келе жатқан. Шығанақ үстін қалың тұман басқан. Қауіп деген бәленің дәл сол тұман ішінде қара мысықтай бұғып жататынын мен қайдан білейін — ол кезде теңізде жүзудің тылсым сырларынан мүлде бейхабар едім.

Есесіне, ойладым мен, ұсақ-түйек дүниелерді оқып-үйренуге бас қатырғанша, бар күш-қуатымды өзіме қажет мәселелерге жұмсамаймын ба? Мәселен, Америка әдебиетінің тарихындағы Эдгар Поның рөлі туралы. Айта кету артық етпес: «Атлантиканың» соңғы санында оған арналған менің мақалам да жарық көрген.

Пароходқа кіре бергенде салонға көз қиығымды салдым да, әлгі журналдың дәл менің мақалам тұрған бетін үңіле оқып отырған сымбатты бір джентльменді көрдім. Ішім жылып сала берді. Бұл да еңбек бөлінісінің пайдалы жағын еске салғандай еді: жүргізуші мен капитанның білімі әлгі джентльменді Саусалитодан Сан-Францискоға шаршатпай жеткізумен қатар, оған Эдгар По жөніндегі менің «арнайы біліміммен» танысуға да мүмкіндік жасап отыр.

Сол кезде желке тұсымдағы салон есігі сықыр етіп ашылды. Қызыл шырайлы бір адам палубаға шығып, ойымды күрт бұзып жіберді. Соның алдында ғана мен келесі мақаламның тақырыбын ішімнен пісіріп тұр едім, тіпті атын да қойып үлгергенмін: «Бостандықтың қажеттігі. Суреткерді қорғау туралы сөз».

Қызыл шырайлы адам жүргізу рубкасына көз салды, сосын бізді тұмшалаған тұманға қарап біраз тұрды. Содан кейін палуба үстінде сылти басып ары-бері жүріп келді — бір аяғы ағаш екені аңғарылады. Ақыры менің қарсы алдыма келіп тоқтап, талтайып тұра қалды. Жүзі жылы көрінді. «Бүкіл ғұмырын теңізде өткізген болар» деген болжамым да расқа шыққандай.

Тұман ішінен азынай ышқынған дыбыс естілді. Артынша біздің кеменің жүргізушісі штурвалды жанталаса бұрып үлгерді. Қоңырау үні енді алдыңғы жақтан емес, бүйірден естілді. Сол сәтте біздің пароходтың гудогы қырылдап қоя берді де, іле-шала оған басқа гудоктар қосылды.

— Міне, тағы бір пароходсымақ! — деді қызыл шырайлы адам, гудок дыбысы шыққан оң жаққа иек көтеріп. — Ал мынау! Естисіз бе? Жай ғана кернеймен белгі беріп келеді. Соған қарағанда, қайдағы бір шаланда болу керек... Е-ей, шаландада отырған байқұстар, сақ болыңдар! Иә, біліп едім-ау! Қазір біреулер әкесінің атын ұмытатын болады!

Көзге шалынбаған пароход гудок үстіне гудок басты, оған керней қосылды — бәрінің есі шығып кеткендей. Біраздан соң төңірек тып-тыныш бола қалғанда, қызыл шырайлы адам: — Міне, енді бір-бірін түсінгендей. Бұдан соң әркім өз жолын табады, — деді. Сөйтіп дабылдар мен кернейлердің бір-біріне не деп белгі бергенін түсіндіріп шықты. Түсіндіріп тұрған кезде көздері ұшқын атып, жүзі нұрланып кеткендей болды.

— Сол жақта — пароход дабылы, ал анау жерде, естисіз бе, тағы бір қырылдаған дауыс шығады, — деді ол. — Бұл бумен жүретін шхуна болса керек: мына тұйықтан сытылып шығып, енді шығанаққа қарай лықсыған ағысқа қарсы тырбаңдап бара жатыр.

Алдымыздағы тым таяу жерден төбе құйқаны шымырлатар бір белгісіз ысқырық жын қаққандай азынап қоя берді. Оған дауылпазын даңғырлатып «Мартинес» те жауап қатты. Пароходтың доңғалағы бір сәт айналмай қалып, су сабалаған қалақшалары біразға дейін тастай қатып тұрды да, сосын біртіндеп қайта қозғалысқа келді. Әлгі өткір ысқырық уақыт өткен сайын бізден алыстап, тұманның түкпірінен тек көмескі ғана естілді.

Мен жанымдағы серігіме сұраулы көз салдым. — Әлдебір жүрекжұтқан кішкентай катер ғой. Мұндайларды суға батырып жіберсе, обалы жоқ, — деді ол. — Бұлардан келер бәле көп. Қайдағы бір миғұла осындай итаяққа отырады да, көзді жұмып, ашық теңізге шығып кетеді. Онымен қоймай ысқырады да жүреді. Теңіз тәртібі бойынша кемелер бір-біріне жол беруі керек, ал әлгінің істегенін байқаған шығарсыз: басқаларды ысқырып жолдан шығарып келеді. Өңмеңдеп тек алға ұмтылады. Жол берудің міндет екенін білмейді. Қарапайым сыйластықтың өзі де — сол жол беруден тұратынын түсінбейді.

Оның түсініксіз ашу-ызасы менің де ой-қиялыма қанат байлағандай. Ол сызданып, ағаш аяғын сүйрете ары-бері жүргенде, мен тұман туралы өзімше әдемі бір романтикаға қайта беріліп кеттім. Иә, бұл тұманның да өз романтикасы бар: түпсіз ғарышта шыр айналған кішкентай Жердің үстіне аруақтай сұп-сұр болып төніп, аттың құйрық-жалындай жоғарыдан салбырап тұрғандай. Ал шексіз ғаламда тозаңның түйіріндей ғана көрінетін адамдар ағаштан ат, темірден көлік мініп, тойымсыз қызық қуып, Көзкөрместің ішінде тынымсыз жол іздейді: әркім өзінікін жөн көріп айқайлайды, шулайды — сөйтіп жүріп сенімсіздік пен үрейден жүректері қалтырайды.

Күтпеген жерден серігімнің даусы ойымды шорт қайырды да, мен мырс етіп күліп жібердім: өзімнің де желдей есіп, желік қуып келе жатқаным есіме түскен. — О, о! Тағы біреу бізге қарсы келе жатыр, — деді қызыл шырайлы адам. — Естисіз бе? Тыңдаңызшы? Тура ұшып келеді бізге қарай. Жел айдаған бірдеңе.

Бетімді жеңіл жел желпіп өтті. Бір бүйірден, сәл алдыңғы жақтан гудок үнін ап-анық естідім. — Бұл да жолаушылар кемесі ме? — дедім мен. Қызыл шырайлы адам бас изеді. — Иә. Әйтпесе бүйтіп жын қаққандай жүре ме! Біздің кеме де сасып қалды-ау деймін.

Жоғарыға қарадым: капитан кеудесіне дейін жүргізу рубкасынан шығып, қалың тұманға абыржи қарап тұр. Палубада ақсай басып жүрген серігімнің жүзінен де үрей белгісі байқалды: қара түнек арасынан көзге көрінбес қауіптің жақындап келе жатқанын ол да сезгендей.

— Тез! Тезірек бірдеңеден ұстаңыз! Қатты ұстаңыз! — деді маған қызыл шырайлы адам жанталаса. Әуелде абыржып қалған ол артынша лезде ес жиып, еріксіз сабырға түскендей болды. — Қазір әйелдер ойбай салады, — деді ол бұрын да дәл мұндайды көргендей ызалы күңк етіп.

Мен бірдеңеден ұстап үлгергенше, кемелер соқтығысып үлгерді. «Мартинес» қатты шайқалды; қапталдың гүтір-гүтір сынғаны білінді. Мен сызды палубаға етбетімнен құладым, қайта тұрғанымда әйелдердің құлақ тұндырар ойбайы естілді. Дауыс жантүршігерлік еді — жүрегім тас төбеме шықты.

Құтқару белдіктері салонда жататыны есіме түсті де, солай қарай ұмтылдым. Бірақ есік аузында есі шыққан жолаушылармен соқтығысып, олардың арасында тырбаңдап тұрып қалдым. Бұдан кейінгісін толық біле бермеймін: әйтеуір салонға жетіп, сөреден белдіктерді бірінен соң бірін жұлып алып түсіргенімді, қызыл шырайлы адамның оларды улап-шулаған әйелдерге кигізе бастағанын ғана көмескі есіме аламын.

Кейінгі көрініс көз алдымда ап-анық: үңірейіп тесіліп қалған салон қабырғасы, одан бұрқырай кірген сұрғылт тұман; үсті әр нәрсеге толы жұмсақ төсектер; еденде аяқ алып жүргісіз киім-кешек, шүберек, ыдыс-аяқ. Беліне құтқару белдігін байлап алған, қолында менің мақалам шыққан журналды қысып ұстап, көзі атыздай болған кеше көрген сымбатты джентльмен де алдымнан шықты. Ал қызыл шырайлы адам ағаш аяғын сүйрете жүріп, каютада кезіккеннің бәріне белдік кигізіп жүр.

Әйелдер додасы шығып жылайды. Ең жаманы — солардың шыңғырған дауысы жүйкеме қатты тиді. Қызыл шырайлы адам да бұған қатты күйзелген секілді: ол ашудан булығып, найзағайдай түтігіп, екі жұдырығын жоғары түйіп алып, қалш-қалш етіп айқай салды: — Жабыңдар ауыздарыңды! Жап деймін сендерге!

Осы көрініске қарап тұрып, кенет күлкім келді. Артынша-ақ бұл күлкімнің есіріктің белгісі, тіпті қояншықтың нышаны екенін де сездім. Өйткені менің алдымдағы әйелдер — үйдегі өз анам мен қарындастарым секілді — өлімнен қорыққан, өлгісі келмей жанталасқан бейшара жандар еді. Олардың ащы үні маған сойғалы жатқан шошқалардың шыңғырғанын елестетті — бұл да иманымды ұшырып жіберген.

Жандары нәзік, жүректері аса сезімтал әйелдердің түрі енді адам шошырлық еді. Олар өмір сүргісі келді, бірақ қақпанға түскен тышқандай дәрменсіз болатын: тек шыр-шыр еткеннен басқа амалдары жоқ. Бұл сұмдық еді. Мұндайды көріп тұруға жаным шыдамай, мен палубаға қарай атылдым.

Ары-бері андыздаған адамдардың сұлбасын ғана көргендеймін, тек айқайын ғана естимін: біреулер шлюпкаларды түсіруге ұмтылған. Бәрі де кітапта суреттелгендей. Жүк көтергіштер құрысып, тістесіп қалыпты — жарамсыз. Бір шлюпканы түсіргенде тығынын жабуды ұмытып кетіпті: әйелдер мен балалар отырған сәтте ішіне су лезде толып, тұңғиыққа кетті. Екінші шлюпканы тек бір басымен ғана түсіруге мүмкіндік болды: екінші басы жүк көтергіште ілініп қалып, ақыры бос жағы суға шалп етті.

Ал бізді апатқа ұшыратқан кеменің ізі де суып үлгерген. Дегенмен біздің адамдар «ол міндетті түрде құтқарушы шлюпкалар жібереді» деп үміттенген.

Төменгі палубаға түстім. «Мартинес» жылдам батып барады: су борт кемеріне дейін көтеріліп қалыпты. Көп жолаушы борттан секіре бастады. Енді біреулер суда малтығып, өздерін қайта палубаға көтеруді сұрайды, бірақ тыңдап жатқан жан жоқ. Төңіректен тек: «Өлдік! Құтқара көріңдер!» — деген жанайқай естіледі.

Үрей билеген жұртпен бірге мен де борттан секіріп кеттім. Мұны ойлап істедім бе, әлде көзді жұмып-ақ қойып кеттім бе — өзім де білмеймін. Бірақ суға бір батып, бір шығып жүріп, неге жұрт палубаға қайта көтеруді өтінгенін түсінгендей болдым. Су тастай суық екен — жан шыдатпас суық. Батқан сәтте бүкіл денем от қарығандай күйді; суық сүйегіме дейін өтіп, ажал тырнағы тура алқымыма батқандай болды.

Абайсыздықтан ба, қорқыныштан ба — суға қалай шашалып қалғанымды да білмеймін. Құтқару белдігінің арқасында қақалып-шашалып қайта су бетіне шықтым. Аузымда теңіздің кермек дәмі, кеудем мен өкпемде күйдіріп бара жатқандай бір ауырлық. Бірақ бәрінен де суықтың сұмдығы: енді оған төзе алмайтындай, татықтым таусылғандай сезіндім.

Маңайымда адамдар да тырбаңдап жүр. Бір-біріне әлдене деп айқайлайды. Бұған қоса ескектің шылпылы естіледі. Байқауымша, бізді соққан пароход құтқарушы шлюпкалар жіберген сияқты. Уақыт өтіп жатыр — мен өзімнің әлі тірі екеніме таң қаламын. Бірақ аяқтарымнан жан кетіп, бұл жансыздық біртіндеп жоғары өрлеп келе жатқандай.

Көбікті майда толқындар мені қайта-қайта суға көміп өтеді; мен тағы да шашалып қаламын. Айқай-шу бәсеңдей берді. Ең соңғы шыңғырған дауыс алыстан жеткенде, «Мартинестің» мүлде суға батып кеткенін сездім.

Содан кейін — қанша уақыт өткенін білмеймін — есімді жиған сәтте бойымды тағы үрей биледі: мен жалғыз екенмін. Ешкімнің көмек сұраған даусы естілмейді, тек тұман ішінде тылсым сырды жасырған майда толқындардың шуылы ғана. Көппен бірге бөліскен үрейден гөрі, жалғыз қалғанда бойды билеген қорқыныш әлдеқайда ауыр екен.

Толқындар мені қайда алып барады? Қызыл шырайлы адам судың ағысы Алтын Қақпа арқылы өтеді деген еді — мені ашық теңізге қарай сүйреп бара жатқан жоқ па? Ал құтқару белдігім кез келген минутта істен шығуы мүмкін ғой. Мұндай белдікті кейде қатты қағаз бен қамыстан да жасайды дегенді естігем: егер сондай болса, суға езілген белдік мені алысқа жеткізе қоймас. Ал өзім мүлде жүзе алмаймын. Және жападан-жалғызбын.

Жасырары жоқ, ақылымнан адаса бастағандаймын: қарадан-қарап айқай саламын, құдды анау әйелдер сияқты шыңғырамын, тас боп қатып қалған қолдарыммен жын ұрғандай суды сабалаймын. Бұның қаншаға созылғанын білмеймін. Бір мезет қалың ұйқыға кеткендей есімнен айырылып қалыппын.

Көзімді ашқанда, дәл төбемнен тұман ішінен сұғына шыққан кеменің тұмсығын көрдім. Жоғарыда бірінен соң бірі желге керілген үш үшбұрышты желкен тұр. Кеме тұмсығы қақ жарып өткен су көбіктеніп, толқындар екі жаққа ығыса қашады. Ал мен — дәл сол жолдың үстіндемін.

Айқайлағым келеді, бірақ күш жетпейді. Кеме тұмсығы мені сүйкеп өте жаздап, еңкейе алға жылжыды. Таудай толқындар басымнан ақтарыла құлады. Сосын кеменің қап-қара борты жанымнан жанай өте берді — тым жақын, қолым тие жаздады. Ұстап үлгерейін деп ышқынып ұмтылдым, бірақ қатып қалған қолдарым икемге келмеді. Тағы айқайлайын дедім — дауысым шықпады.

Кеменің арт жағы анық көрінді. Штурвалда тұрған жүргізуші мен жанында жайбарақат сигар тартып тұрған адам көзіме оттай басылды. Ол ақырын ғана басын бұрып, мен жақтағы суға көз қиығын салды — аузынан сигар түтіні бұрқ-бұрқ етті. Бұл бір еріккен сәттің ойсыз қимылы сияқты ғана еді. Бірақ мен үшін сол «кездейсоқ» мойын бұру — өмір мен өлімнің таразысы болды.

Қою тұман кемені қайтадан жұтып бара жатты. Мен оның көз аясына іліксем де, мені көрмей кететін шығар деп, жүрегім тас төбеме шықты. Бірақ... көзі маған түсті. Ол штурвалға секіріп шықты да, жүргізушіні итеріп тастап, әлдене деп айқайлап, дөңгелекті шапшаң бұрай бастады. Кеме бір жағына бұрыла берді де, дәл сол сәтте тұман ішіне сіңіп кетті.

Мен есімнен айырылып бара жатқанымды сездім. Түнекке мүлде батып кетпес үшін бар күшімді жинап арпалыстым. Бірақ көп өтпей-ақ ескектің сылпылы мен біреулердің даусы дәл жанымнан естілді... Тағы бірер секундтан соң құлағыма ашулы үн ілікті: — Әй, неге дыбысыңды шығармайсың сен!

«Бұлар маған айқайлап жатыр... маған!» деп ойладым. Артынша көз алдым тағы қарауытып кетті...

Мені белгісіз бір күш тербетіп, әдемі ырғақпен ғарыш кеңістігінде зымыратып бара жатқандай көрінді. Жымың-жымың еткен мың сан ұшқынның жанынан зулап өтемін. Оларды жұлдыздар мен отты шарлар деп ұқтым.

Осы тербеліспен шырқау биікке көтеріліп, қайта төмен құлдилай ұшқан сәтімде, әлдебір тұстан жер-дүниені күңіренте соққан гонг дүңкілі мен азынай ысқырған дабыл үнін естідім. Ғарыштағы бұл ғажайып сапарым тұтас бір ғасырға, сан жетпес жылдарға созылғандай: тым тәтті рақатқа батамын.

Бірақ мұның түс екенін біртіндеп сезіне бастадым. Тербеліс ауқымы уақыт өткен сайын қысқара түсті, мені бір жақтан бір жаққа аяусыз лақтырады. Түпсіз бос кеңістікте соншама жылдамдықпен допша домалап жүргендеймін. Жүйкеге тиер гонг үні тіпті жиілеп барады; әр күмпілін тыжырына күтемін.

Мен алқына демігіп, әзер көзімді аштым. Екі адам тізерлей отырып, мені сілкілеп жатыр екен. Мені алапат күшпен тербетіп, әлдеқайда лақтырып келе жатқан — толқын үстінде шайқалған кеме болып шықты. Ал сұмдық гонг дегенім — толқындар бортқа соққан сайын даңғыр-даңғыр еткен, қабырғада ілулі тұрған жалпақ таба екен.

Денемді «оттай қыздырған сусымалы құм» — енді менің жалаңаш денемді ысқылай берген бейтаныс адамның кедір-бұдыр алақанына айналды. Денем удай ашиды. Басымды көтеріп, жалаңаш тәніме көз салдым да...