Тарих тереңіне үңілсек, ата - бабаларымыздан ескерткіш болып қалған мәдени орындар баршылық
Ақмешіт бекінісі: Қызылорданың тарихи өзегі
Тарих тереңіне үңілсек, ата-бабаларымыздан ескерткіш болып қалған мәдени орындар аз емес. Бүгінде Қазақстанның ірі қалаларының бірі — Қызылорда аталған мекеннің бастауында Ақмешіт деген көне бекініс тұрған. Ол қазіргі Қызылорда қаласының орнында орналасқан.
Бекіністің салынуы және құрылысы
А.И. Добросмысловтың деректеріне сүйенсек, бекіністі 1817 жылы Қоқан ханы Омархан салдырған. Жобасы шаршы пішінді болған: әр қабырғасының ұзындығы шамамен 110 метр. Қамал саз балшықтан тұрғызылып, іргесінің қалыңдығы 10,5 метр, жоғарғы жағы 4,36 метр, ал биіктігі 12 метр болған.
Қабырғалардың жоғарғы бөлігінде оқ атуға ыңғайланған ойықтар жасалған. Сырт жағынан ені 10 метр ор қазылып, ордың алдында қорғаныс қабырғаларының екі қатары тұрғызылған.
Ішкі құрылым және тұрмыс
Бекініс ішінде саз балшықтан салынған 50-ге жуық үй, екі мешіт, медресе, оқ-дәрі қоймалары және құдықтар болған. Бұл нысандар Ақмешіттің тек әскери тірек қана емес, сонымен бірге тұрақты қоныс ретінде де қызмет атқарғанын көрсетеді.
1853 жылғы шабуыл және шешуші шайқас
Ресей империясы Ақмешітті басып алу үшін Орынбор губерниясының әскери губернаторы В.А. Перовский бастаған отрядты аттандырды. Ол кезеңде Перовский Ресейдің Орта Азиядағы саясатын дербес жүргізуге ықпалы бар тұлғалардың бірі саналған.
Тарихи деректер бойынша, Перовскийдің отряды Ақмешітке 1853 жылғы 2 шілдеде жеткен. Құрамында 2850 жауынгер, көптеген зеңбірек пен қару-жарақ болған. Генерал Түркістан, Ташкент, Бұхара, Хиуа және өзге өңірлерге қатынайтын жолдарға қатаң бақылау орнатып, барлау топтарын жіберіп отырған.
Бекіністе зеңбіректер мен қару-жарақ қоймасы болған.
Жасақты Бекбай, Құлбай, Қаңлыбай атты қазақ жүзбасылары және Лепес есімді қарақалпақ басқарған.
Тыңғылықты әзірліктен кейін 28 шілдеде шешуші шайқас басталды. Оған қазақ сұлтандары Елекей (Ермұхамед) мен Мұхамеджан Баймұхамедовтің қарулы күштері де қосылған.
Шайқас салдары
- Қорғанды алу кезінде 230 ақмешіттік қаза тапты.
- 77 адам (оның ішінде 35-і жаралы күйінде) тұтқынға түсті.
Атаудың өзгеруі және қаланың қалыптасуы
Ақмешіттің ойрандалуы Ресей империясының Орта Азияны одан әрі отарлауына жол ашты. Бекініс генералдың құрметіне 1853 жылғы 31 тамыздан бастап Перовск форты деп атала бастады.
Қазан төңкерісінен кейін бекініске Ақмешіт атауы қайта беріліп, ол Сырдария облысының уездік орталығына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда атауы берілді, ал 1929 жылға дейін ол Қазақстанның астанасы қызметін атқарды.