Қазақша рефераттар

 Бір ханның үйелмелі - сүйелмелі үш ұлы болыпты

Бір ханның үш ұлы болыпты. Үшеуі де отау иесі жасына жетсе де, әлі үйленбеген екен. Бір күні хан уәзірін шақырып: «Балаларым ер жетті. Енді үшеуін де үйлендіремін» дейді. Қайсысы кімді сүйіп таңдаса, соны айтсын; қалың малы қанша болса да беруге дәулеті жететінін де қосып қояды. Тойды да бір күнде жасауды ойлайды.

Уәзір үлкен ұлды әкеледі. Хан оған: «Осы шаһардан таңдаған қызың болса айт, құда түсіп, дереу той жасаймын», – дейді. Үлкен ұлы әуелде: «Сіз кімнің қызын ұйғарсаңыз, соны алайын», – дегенімен, хан: «Жоқ, өзің таңда. Кейін дәм-тұздарың жараспаса, обалың маған қалады», – деп, райынан қайтарады. Сонда бала: «Саудагер Сиямның қызын аламын», – дейді. Хан келісіп, уәде береді.

Ортаншы ұл да шақырылады. Ол да еш ойланбастан: «Саудагер Сиямның қызын аламын», – деп жауап береді. Хан тағы да: «Мақұл», – деп, оны да шығарып салады.

Кенже ұл келіп тағзым еткенде, хан оған да үйлену жайын айтады. Кенжесі де: «Саудагер Сиямның қызын алар едім», – дейді. Хан мұны да құптап, құдалыққа қамданатынын білдіреді.

Бір қызға ғашық үш ұл: ханның шешімі

Үш ұлын жеке-жеке сөйлеткен хан күтпеген шындықты біледі: үшеуі де бір қызды таңдаған. Уәдесін бұзса – әділеттен тайғаны, бәріне бірдей берсе – мүмкін емес. Сонда хан үш ұлын қайта шақырып, былай деп билік айтады:

Әрқайсыңа жүз түйеден жүк артамын, отыз нөкерден қосамын. Сауда жасап, ел аралап келесіңдер. Кім ең қымбат бұйым әкеліп, сонымен қатар ең көп пайда түсірсе, саудагер Сиямның қызын соған қосамын.

Үш сапар, үш ғажайып бұйым

Үлкен ұл: алысты көрсететін айна

Үлкені базар аралап жүріп, «Айна сатамын! Құны – жүз түйе жүк!» деп айғайлаған адамды көреді. «Мұнша қымбат айнаңның қандай қасиеті бар?» десе, сатушы: «Айлық жердегіні көрсетеді», – дейді.

Айнаға қараса, өз шаһарын, ата-анасын көреді. Тіпті Сиямның қызын да ай мен күндей ажарлы қалпында байқайды. Үлкен ұл ойланбастан жүз түйе жүкке сатып алады.

Ортаншы ұл: қалаған жерге жеткізетін кілем

Ортаншысы басқа қалада «Кілем сатамын! Осы кілемге отырсаң, қалаған жеріңе қас қағымда жеткізеді!» деген жаршыға жолығады. Құнын сұраса – жүз түйе жүк.

«Шаһарыма да, Сиямның қызына да тез жетемін» деп, кілемді бірден алады.

Кенже ұл: өлгенді тірілтетін алма

Кенжесі талай дүкенді аралап, ештеңеге көңілі толмай жүргенде, жалғыз алманы көтеріп жүрген адамға кезігеді: «Алма сатамын!» дейді.

Сұрастырса, алманың қасиеті мынау екен: өлгеніне үш күннен аспаған адамға иіскетсе, тірілтеді. Құны – жүз түйе жүк. Кенже ұл мұны ең асыл олжа санап, сатып алады.

Қайғы хабар және бір сәттік шешім

Үш ағайынды жолығып, алған бұйымдарын ортаға салады. Айнаға қараса, өз жұртын, ата-анасын көреді. Сосын айнаны Сиямның үйіне түсіргенде, қалың жұрттың жабырласқанын байқайды: сөйтсе, Сиямның қызы қайтыс болып, жерлеуге жиналыпты.

Үшеуі уақыт оздырмай, кілемге отырып, шаһарларына зымырап жетеді. Олар келгенде қызды қабірге салып, бетін жабуға айналған кез екен. Қабірді қайта аштырып, кенже ұл алманы иіскетеді. Қыз көзін ашып: «Паһ, неге бұлай қатты ұйықтап қалыппын?» – деп басын көтереді.

Дау: қыз кімге тиесілі?

Қыз аман қалған соң, енді үш ұлдың таласы қайта тұтанады. Әрқайсысы еңбегін алға тартады:

  • Үлкені: «Қыздың өлгенін айнамен көрмесек, кешігіп қалар едік. Хабарды алғаш жеткізген – мен. Демек, қызды мен алуым керек».

  • Ортаншысы: «Айнамен көрген күнде де, кілем болмаса уақытында жете алмас едік. Қызды құтқаруға жол ашқан – менің кілемім. Қызды мен алуым керек».

  • Кенжесі: «Уақытында көріп, жеткен күнде де, тірілтетін алма болмаса бәрі зая кетер еді. Қызды тірілткен – мен. Қыз маған тиесілі».

Кімнің еңбегі басым екенін айырып айту қиынға соғып, жұрттың да басы қатады.

Ханның төрелігі

Сонда хан отырып билік айтады: Сиямның қызын үлкен ұлы алады. Себебі ханның жоспарлаған тойы – алдымен тұңғыштың тойы. Ағайындының жолы да үлкендікі. Оның үстіне, Сиямның қызын аламын дегенді алғаш айтқан да – үлкен ұл. Ең бастысы, айнамен көріп, дер кезінде хабар бермесе, қыз бұл дүниеде жоқ болар еді.

Қанша еңбек сіңірсе де, екі інісі әуелі ағасын үйлендіріп, жеңге түсіруі керек; өздері кейін жастарына қарай үйленеді, – дейді хан. Жұрт бұл төрелікті әділ шешім санап, ағадан бұрын жол кеспеу керек дегенге тоқтайды.