Мутация
Мутация ұғымы және оның мәні
Мутация — латын тілінен енген ұғым, мағынасы «өзгеріс», «орын ауыстыру». Тірі ағзалардың (жануарлар, өсімдіктер және жер бетіндегі басқа да организмдер) тұқымқуалаушылық материалында кенеттен болатын өзгерістер мутация ретінде қарастырылады. Мұндай өзгерістерге әртүрлі факторлар әсер етуі мүмкін: химиялық қосылыстар, радиациялық сәулелену және қоршаған ортаның басқа да ықпалдары.
Мутагендер: мутацияны туындататын факторлар
Мутация процесін туындататын заттар мен әсерлер мутагендер деп аталады. Табиғаттағы мутагендер шартты түрде үш үлкен топқа бөлінеді.
1) Физикалық мутагендер
Рентген сәулесі, гамма сәулесі, нейтрондар, протондар, температураның шектен тыс өзгеруі, центрифугалар және басқа да физикалық әсерлер.
2) Химиялық мутагендер
Этиламин, диэтилсульфат, 8-этоксикофеин, колхицин, аценафтен сияқты қосылыстар, сондай-ақ тұрмыста жиі кездесетін кейбір заттар (шай, кофе, алкоголь, спирт және т.б.).
3) Биологиялық мутагендер
Бұл топқа ағзадағы биологиялық процестердің әсері жатады. Мәтінде қартаю процесі ең басты биологиялық факторлардың бірі ретінде аталады: оны баяулатуға да, жылдамдатуға да ықпал ететін жағдайлар болуы мүмкін.
Қартаю процесі туралы көзқарас
Қартаю — табиғи құбылыс болғанымен, оны тежейтін немесе керісінше жеделдететін факторлар бар екені жиі айтылады. Мәтінде қалыптасқан дағдылардан бөлек, ағзаға зиян келтіруі мүмкін әдеттерден сақтану қажеттігі меңзеледі. Сонымен қатар, «қартаюдың өзі — ауру, оны да емдеу керек» деген пікірдің ғылыми тұрғыда талқыланып келе жатқаны атап өтіледі.
Семей өңірі және радиацияның зардабы
Зардапты кім тартты?
Семей облысы аумағында болған радиациялық зардапты, ең алдымен, сол өңірде тұратын халық тартты. Бұл мәселе ұзақ жылдар бойы ашық айтылмай, көптеген дерек құпия күйінде қалды.
Ақпараттың жабық болуы
Атом және термоядролық сынақтар аса құпия жағдайда жүргізілгені, ал бұқаралық ақпарат құралдарында радиациялық фон «қалыпты» деген мазмұндағы хабарлар беріліп отырғаны айтылады. Радио мен телеарналарда да осыған ұқсас мәліметтер жиі қайталанған.
Сол кезеңдегі ұрандардың бірі ретінде «Бәрі де халық үшін, бәрі де халықтың игілігі үшін» деген сөздер алға тартылған. Алайда ақпараттың жабық болуы халықтың айналасында не болып жатқанын дер кезінде түсінуіне мүмкіндік бермеді.