Еркіндік - нақты және салыстырмалы ұғым
Еркіндік ұғымы: мәні, шегі және қоғамдағы орны
Еркіндік — адамның, сондай-ақ жеке ұлттың не тұтас халықтың өз мүддесі мен мүмкіндігіне сай әрекет етіп, өз қалауындағы мақсаттарын жүзеге асыруы. Дегенмен адам өз әрекетінің объективті жағдайларын толықтай өз қалауынша таңдай алмайды. Соған қарамастан, әркім нақты әрі салыстырмалы еркіндікке ие: ол өзіне берілген мүмкіндіктер аясында мақсат қояды және оған жетудің әртүрлі жолдарының ішінен тиімдісін саналы түрде таңдай алады.
Нақты және салыстырмалы еркіндік
Еркіндік — абсолютті емес, нақты жағдайға тәуелді ұғым. Адам бір салада өзін еркін сезінсе, басқа бір салада шектеуге ұшырауы мүмкін. Сол сияқты жеке адамның да, ұлттың да еркіндік дәрежесі әртүрлі болады. Бұл айырмашылық көп жағдайда қоғамдағы өндіргіш күштердің даму деңгейімен, сондай-ақ әлеуметтік-саяси құрылыммен тығыз байланысты.
Ғылыми-техникалық ілгерілеудің ықпалы
Ғылыми-техникалық прогресс әрбір адамға, әлеуметтік топқа және тұтас ұлтқа қызмет ете отырып, табиғаттың объективті заңдарын тануға, оларды игеруге және іс жүзінде қолдануға көмектеседі. Осы арқылы еркіндік деңгейі ұлғая түседі. Жалпы алғанда, жеке адам мен ұлт еркіндігінің артуы — қоғамның ілгерілеу үдерісін бағалаудағы маңызды өлшемдердің бірі.
Еркіндікке ықпал ететін факторлар
Адамдар дүниедегі объективті жағдайды өз еркімен таңдай алмағанымен, мақсат қою және соған апаратын құралдарды іріктеу мүмкіндігіне ие. Бірақ бұл мүмкіндіктің кеңдігі қоғамдағы жалпы жағдайларға, қолжетімді ресурстарға, сондай-ақ субъектілердің (жеке адам, әлеуметтік топ, этникалық топ) табиғат заңдары мен қоғамдық заңдылықтарды игеру қабілетіне байланысты.
Экономикалық өлшем
Экономикада еркін нарық пен еркін бәсекелестік қағидалары өндіргіш күштердің дамуына ықпал етіп, адамдардың еркіндік аясын кеңейтетіні рас. Алайда еркіндіктің деңгейі тек табыс пен меншіктің көлемімен өлшенбейді: адамның материалдық және рухани игіліктерді таңдауы, оларды орынды жұмсай алуы да шешуші мәнге ие.
Әлеуметтік-саяси өлшем
Саясаттануда еркіндік көбіне азаматтардың және тұтас ұлттың қоғамдық құрылымды, басқару түрін таңдау құқығымен байланыстырылып түсіндіріледі. Еркіндік дәрежесі ең алдымен билік жүйесіне және оның сипаттарына (деспоттық, либералдық-демократиялық және т.б.) тәуелді.
Философиядағы еркіндік туралы көзқарастар
Әлемдік философияда еркіндік туралы бір-біріне қайшы түсіндірмелер қалыптасқан. Бір ойшылдар еркіндікті рухани бастаулармен, екіншілері адамның табиғи болмысымен, ал үшіншілері діни немесе психологиялық тәжірибелермен байланыстырды.
Классикалық түсіндірулер
- Гегель еркіндікті субъективті рух ұғымымен байланыстыра қарастырды.
- Фейербах еркіндікті адамның өзіндік ерекшелігімен ұштастырды.
- Діни түсіндірулерде еркіндік құдайға құлшылық ету, мойынсұну аясында қарастырылады.
- Экзистенциалистер еркіндікті адамның ішкі психикалық актілерімен байланысты түсіндіреді.
Маркс пен Энгельстің ұстанымы
К. Маркс еркіндік мәселесін қажеттілік пен заңдылықтарды білу және оларды игеру арқылы түсіндірді. Ал Ф. Энгельс “Анти-Дюринг” еңбегінде еркіндік әлдебір нәрседен толық тәуелсіздік емес екенін атап көрсетеді: еркіндік — адамның табиғат күштеріне, қоғамдық қатынастарға және өз болмысына үстемдік ете алу деңгейі.
Құқықтық мемлекет және саяси еркіндік
Саяси кеңістікте еркіндік ұлттың құқықтық мемлекет құру идеясына тікелей қатысты. Либералдық-демократиялық басқару моделіндегі негізгі қағида — жеке адамдардың үстемдігі емес, ең алдымен заңның үстемдігі. Яғни азаматтың еркіндігі заңмен ғана шектеліп, қалған кеңістікте оның құқықтарын жүзеге асыруына мүмкіндік беріледі.
Еркіндіктің шектелу себептері
Жеке адам мен ұлт еркіндігінің тежелуі объективті және субъективті себептерге байланысты. Олардың қатарында тоталитарлық және авторитарлық жүйелердің үстемдігі, демократиялық құқықтар мен саяси бостандықтарға қысым жасау (сөз бостандығы, жиналыс, митинг, бірлесу, сайлау және сайлану құқықтары), сондай-ақ материалдық жоқшылық, рухани жұтаңдық, шектен тыс эгоизм сияқты факторлар бар.
Қорытынды: шынайы еркіндіктің қоғамдық мәні
Шынайы еркіндік — адамдар арасындағы мәдени қарым-қатынастардың кепілі. Сондықтан еркіндіктің ғылыми мәні мен мазмұнын әрбір азаматтың айқын түсінуіне қол жеткізу ұлттық идеология мен қоғамдық саясаттың негізгі міндеттерінің бірі болуы тиіс.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы