Зиянды шегірткелер

Зиянкестер: жалпы түсінік

Зиянкестер — адам мен жануар ағзасында әртүрлі ауру қоздырғыштарын таратып, өсімдіктерді зақымдайтын жәндіктер мен жануарлар тобы. Олар адамға, малға, орман шаруашылығына және ауыл шаруашылығына елеулі экономикалық әрі санитарлық зиян келтіреді.

Адам мен жануарға қауіпті топтар

Паразиттер
Қансорғыш жәндіктер
Улы жыландар мен улы өрмекшілер

Ерекшелендіретін қасиеттер

Түрлерінің көптігі: Экожүйелердің әр қабатында кездеседі.
Өсімталдық: Қолайлы маусымда популяция жылдам өседі.
Даму қарқыны: Өсіп-өну циклі қысқа болған сайын қауіп күшейеді.

Зиянкестердің таралуы мен бір егістікте кешен болып қалыптасуы қоршаған ортаның жағдайына және сол ортаға бейімделуіне тікелей байланысты.

Ауыл шаруашылығы зиянкестері

Ауыл шаруашылығы зиянкестері егістік пен табиғи өсімдіктерді зақымдап, түрлі аурулардың таралуына ықпал етеді. Бұл топқа көбіне кемірушілер, бауыраяқты ұлулар, нематодтар және басқа организмдер жатады.

Дақылдардағы жиі мысалдар

Капуста

Капуста ақ көбелегі, капуста қара күйесі

Асқабақ

Ұсақ шыбындар

Қызылша

Қызылша бүргесі

Баялды (баклажан)

Колорадо қоңызы

Картоп

Колорадо қоңызы

Көпқоректілер

Шегірткелер, күздік көбелек, шалғын көбелек, шыртылдақ қоңыз, қара қоңыз

Жиі кездесетін топтарға шаянтәрізділер, көпаяқтылар және өрмекшітәрізділер де кіреді. Олар дақылдарға тікелей зиян келтірумен қатар, әлсіреген өсімдікке басқа аурулардың жұғуын жеңілдетеді.

Астықты тасымалдау және сақтау кезіндегі зиянкестер

Астық дақылдарының кейбір зиянкестері өнімді күзде тасымалдау кезінде және қыста сақтау барысында зақымдайды. Бұл кезеңде шығын көбіне қоректік құндылықтың төмендеуі, қызу/көгеру және салмақ жоғалту арқылы байқалады.

Негізгі топтар

Өрмекшітәрізділер: астық кенесі
Қоңыздар: астық қоңызы, астық тескіші, бізтұмсықтар
Көбелектер: астық сұр көбелегі, дән қоңыр көбелегі
Құстар: көгершін, үй торғайы

Қандай дақылдар зақымданады?

Кенелер, қоңыздар және көбелектер арпа, бидай, сұлы, күріш, жүгері сияқты дақылдардың жапырағы мен сабағын зақымдап, ал дернәсілдері көбіне дәнімен қоректенеді. Соның салдарынан өнім төмендейді.

Тәуекел аймағы

Жеткіліксіз желдетілетін, ылғалды қойма және тазалау жұмыстары дұрыс жүргізілмеген сақтау орындары.

Бал арасының зиянкестері

Бал арасының зиянкестері аралардың өзімен немесе олардың тіршілік өнімдерімен қоректенеді. Ең қауіптілерінің бірі — Varroa jacobson кенесі. Ол араларға жабысып, әлсіретіп, отбасының өнімділігі мен өміршеңдігін күрт төмендетеді.

Жыртқыштар да қауіп тудырады

Аражегіш, тағанақ және басқа құстар омартадағы балмен ғана емес, аралармен де қоректенуі мүмкін.

Өсімдік жемісі мен тұқымын зақымдайтын зиянкестер

Өсімдік жемісі мен тұқымының зиянкестері — буынаяқтылардың үлкен тобы. Олар гүл бүршігін, бүрін, тұқымын және дәнін жеп, егіннің сапасы мен өнімін төмендетеді.

Негізгі өкілдері

жапырақ ширатқыштар қосқанаттылар (жапырақ шыбыны, галлицалар) жарғаққанаттылар қоңыздар

Ықтимал шығын

Кей жағдайда зиянкестер жыл бойы жиналатын тұқымның жартысына жуығын жеп, шаруашылыққа 25–50% дейін шығын келтіруі мүмкін.

Орман зиянкестері

Орман зиянкестері — орман ағаштары мен бұталарын зақымдайтын жануарлар. Олардың қатарына кенелер, көпаяқтылар, бауыраяқты ұлулар (шырыш), жәндікқоректі сүтқоректілер (кірпі, көртышқан, жертесер), тышқандар, жұптұяқтылар (қабан, бұғы, бұлан), жыртқыштар (түлкі, қоңыр аю) және құстар (тоқылдақ, қайшыауыз) кіреді.

Зақымданудың негізгі түрлері

Жапырақ, бұтақ, гүл, жеміс және тұқымды жеп қою
Діңді тесіп, тамырдан шырын сору

Зақымданған ағаштар өсуін баяулатып, жеміс салмайды және біртіндеп қурауы мүмкін.

Ұн мен жарма зиянкестері: сақтау мәдениетінің маңызы

Ұнды, жарманы, кептірілген нанды және басқа да ұн өнімдерін дұрыс сақтамаған жағдайда жәндіктер пайда болып, азық-түлікті бүлдіріп, сапасын төмендетеді. Ең жиі кездесетіндері — астық пен ұнды зақымдайтын қоңыздар.

Жиі кездесетін түрлер

Қамба бізтұмсығы: 2–4 мм, ұшпайды, жылына 5 ретке дейін ұрпақ береді; дәнді іштен кеулейді.
Күріш бізтұмсығы: ұшады, қанатында 2 қызғылт теңбіл, жылына 6 ретке дейін; көбіне күріш пен жүгеріні бүлдіреді.
Үлкен зауза қоңызы: 13–15 мм; личинкалары “ұнқұрт” деп аталады; көбіне ескі ұнда, кебекте, кепкен нанда кездеседі.
Кішкене зауза қоңызы: үлкенінен 3 есе кіші; ұшпайды; ұн, кебек, кей жармалар мен құрғақ жемісті зақымдайды.
Суринам ұн жегіші: 2,5–3,5 мм, қызыл-қоңыр; ұн мен жарманы және құрғақ өнімдерді бүлдіреді.
Бұршақ қоңызы: көбіне егістіктегі бұршаққа зиян; жылына 1 ұрпақ.
Қамбақ аракүйесі (дән/ұн көбелектері): дән, ұн, жарма, печенье, кепкен жеміс-көкөністі торлап бүлдіреді.

Белгілері және қарапайым шаралар

Пайда болғанын қалай білеміз?

Дән мен жарманың кесектенуі, ұнның түйіршіктенуі, өнімнің торланып шырмалануы, жағымсыз иіс.

Жоюдың қолжетімді тәсілдері

Ұнды елеу, дән мен жарманы сұрыптау
Түйіршіктенген бөліктерді тазалау
Қатты бүлінген азық-түлікті жою

Сақтық шаралары

Сақтау орнын таза ұстаңыз; азық-түлікті қаңылтыр, керамика немесе шыны банкаға салып, қақпағын тығыз жабыңыз. Сөрелерді сабынды не содалы жылы сумен жуып, мүмкін болса ыстық сумен шайып, толық кептіріңіз.

Тура қанаттылар (Orthoptera): көпқоректі зиянды жәндіктер

Тура қанаттылар тобына жататын көпқоректі зиянкестер ауыл шаруашылығы дақылдарының кең ауқымын зақымдай алады. Оларға нағыз шегірткелер (Acrididae), шекшектер (Tettigoniidae) және шырылдауық шілделіктер (Gryllidae) жатады.

Зиянды шегірткелер: таралуы және биологиясы

Қазақстанның солтүстігінде итальяндық прус (Calliptamus italicus), кресті кішкене саяқ шегіртке (Dociosturus brevicollis), ақ жолақты (Chortippus albomarginatus) сияқты түрлер кездеседі. Азиялық шегірткенің тұрақты қоныстары оңтүстіктегі ну қамысты жерлерде, ал мароккалық шегіртке (Dociostaurus maroccanus) Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде таралған.

Құрылысының ортақ белгілері

Ұзынша дене, секіруге бейім артқы аяқ, кеміргіш ауыз мүшелері, жақсы дамыған алдыңғы көкірек, жіңішке үстіңгі қанат және желдеткіш тәрізді жиналатын қанат.

Даму циклі

Әдетте жылына 1 ұрпақ. Жұмыртқа топырақтағы күбіршеде қыстайды. Дернәсіл 30–40 күнде дамып, 4–5 рет түлейді.

Қауіпті кезең

Құрғақшылықта табиғи өсімдіктер күйіп кеткенде, шегірткелер егістік пен жайылымға жаппай ауысып, жерүсті биомассасын жойып жіберуі мүмкін.

Күресу шаралары

Бақылау нәтижесіне сүйеніп шешім қабылдау (есеп жүргізу: таңертең/кешке 1 м² алаңқайлар арқылы).
Ерте көктемде ошақ табылған танаптарды тырмалау (дискілі/бізтұмсықты), танапаралық және шектес тың жерлерді де өңдеу.
Инсектицид қолдануды дернәсіл санына қарай жүргізу: саяқ шегірткелерде 8–10 дернәсіл/м², үйірлілерде 5+ дернәсіл/м² болғанда.
Өңдеу дернәсіл қанаттанғанға дейін жасалса, тиімділігі жоғары.
Бөгеу өңдеуде жолақ ені шамамен 40–100 м болуы мүмкін; жағдайға қарай жаппай, локальді өңдеу қолданылады.

Бұзаубастар (Gryllotalpa)

Жер астында тіршілік етеді, 1 м-ге дейін тереңдікте кездеседі. Ұрғашысы 10–20 см тереңдікте ұяға 150–300 жұмыртқа салады. 50-ден аса өсімдіктің тамырын, жер асты сабағын, өскінін және тұқымын жеп, әсіресе суармалы көкөніс алқаптарында қауіпті.

Шекшектер (Tettigoniidae)

Құрғақшылық жылдары саны артса, егінге, көкөніске, майлы дақылдарға және жеміс ағаштарына зиян келтіреді. Мұртшалары ұзын, жылына 1 ұрпақ береді. Жұмыртқалары топырақта, өсімдіктерде немесе ұлпаларында қыстайды.

Шілделіктер (Gryllidae)

Көбіне түнде белсенді. Ылғалды, суармалы жерлерде жапырақ пен сабақтың төменгі бөліктерін жейді; нимфалары топырақ түйірінің астында қыстайды.

Алдын алу

Ерте күзде сүдігер жырту және отамалы дақылдардың қатар аралықтарын өңдеу бұзаубас, шекшек және шілделіктің көбеюін тежеуге көмектеседі. Көкөніс өсірушілер бұзаубасқа қарсы арнайы жырашықтарды да қолданады.

Қатты қанаттылар (Coleoptera): көпқоректі қоңыздар

Әртүрлі өсімдіктермен қоректенетін қоңыздардың ең қауіпті және кең тараған топтары: шыртылдақ қоңыздар (Elateridae), қараденелілер (Tenebrionidae), тақтамұрттылар (Scarabaeidae).

Шыртылдақ қоңыздар (Elateridae)

Ұзындығы 5–15 мм. Алдыңғы көкірек қозғалғанда “шырт” еткен дыбыс шығарады. Ересек қоңыздың зияны шамалы, бірақ дернәсілі өте қауіпті. Дернәсілдері “сымқұрт” деп аталады: қатты қабықты, сары-қоңыр, 3–4 жыл өмір сүріп, тұқымды және тамырды зақымдайды.

Қараденелілер (Tenebrionidae)

Баяу жүретін, түсі қара, кей түрлері қанаттары бірігіп кеткендіктен ұша алмайды. Дернәсілдері өсімдіктің жер асты мүшелерін және тұқымды зақымдайды. Құмды аймақта отамалы дақылдардың өскіні мен көкөніс көшеттеріне әсіресе зиян.

Тақтамұрттылар (Scarabaeidae)

Мұрттары жалпақ, дернәсілдері жуан әрі етті. Кей түрлері тамырдың етті ұлпаларын зақымдап, түйнекті және тамыржемісті дақылдарға ерекше қауіп төндіреді. Мамыр/маусым қоңыздарының дернәсілдері топырақта 2–3 жыл тіршілік етіп, жер асты мүшелерімен қоректенеді.

Күресу тәсілдері

Күзде терең сүдігер жырту, тыңайтқыш енгізу.
Жазда қатар аралықтарын бірнеше рет өңдеу, арамшөппен жүйелі күресу.
Үстеп қоректендіру арқылы өсімдіктің төзімділігін арттыру.
Дернәсілдер 5–10 дана/м² деңгейіне жетсе, отамалы дақылдарды отырғызбау, орнына аз зақымдалатын дақылдарға ауысу.
Қараденелілер 2–3 дана/м² және жоғары болса, инсектицид қолдану.

Қабыршақ қанаттылар (Lepidoptera): көпқоректі көбелектер

Қауіпті полифагтарға түнгі көбелектер (Noctuidae) және қан көбелектер (Pyralidae) тұқымдастарының түрлері жатады. Көбелектердің көпшілігі ымыртта және түнде ұшады, ал негізгі зиянды кезең — жұлдызқұрттардың қоректену уақыты.

Түнгі көбелектер: зиян келтіру сипаты

Жұлдызқұрттар сабақтарды топырақ деңгейінде кеміріп, жас өскіндерді жояды, түйнек пен тамыржемісте қуыстар жасайды. Әдетте 6 жас кезеңінен өтеді; соңғы жастағы жұлдызқұрт топырақ астында қыстайды. Ересек жәндік жұмыртқаларын сабақ түбіне, төменгі жапырақтарға және өсімдік қалдықтарына салады. Жылына 3–4 ұрпақ беруі мүмкін.

Кеміргіш түнгі көбелектер

Топырақтың жоғарғы қабатында жасырын тіршілік етіп, күздік/жаздық астық, жүгері, қызылша, картоп, мақта, темекі, көкөніс және бақша дақылдарын зақымдайды.

Жерүстілік түнгі көбелектер

Жапырақ, сабақ және генеративті мүшелермен қоректенеді. Мақта көбелегі (Helicoverpa armigera), гамма, беде, карадрина сияқты түрлер кең таралған.

Қан көбелектер және басқа түрлер

Шалғын көбелек

Ең қауіпті зиянкестердің бірі. Қолайлы жағдайда өсімталдығы өте жоғары. Қант қызылшасы, күнбағыс, бұршақ тұқымдастар, жүгері, тары және басқа да дақылдарды қатты зақымдайды. Зақымданған мүшелерді өрмекпен шырмалап тастайды. Әдетте 2–3 ұрпақ береді, ересек жұлдызқұрт топырақта қыстайды.
Сабақ (жүгері) көбелегі (Ostrinia nubilalis)

Жұлдызқұрт сабақты ішінен кеміріп, қуыс жолдар жасайды; үгітілген ұлпа тесіктен сыртқа түседі, кейін сабақ сынуы мүмкін. Әдетте 2 ұрпақ дамиды, жұлдызқұрт өсімдік сабағында қыстайды. Ылғал жағдайлар дамуына қолайлы.

Күресу шаралары: мониторинг және ЭЗШ

Зиянкестер саны экономикалық зияндылық шегінен (ЭЗШ) асса, жұлдызқұрттарды төменгі жаста химиялық немесе биологиялық препараттармен жою қажет. Алдын алу үшін арамшөптермен жүйелі күресу, топырақты ерте және терең өңдеу, қатар аралықтарын қопсыту маңызды.

Картоп

Кеміргіш түнгі көбелектер: 5–10 жұлдызқұрт

Астық дақылдары

Кеміргіш түнгі көбелектер: 2–3 жұлдызқұрт

Қызылша/жүгері/мақта

0,5–2 жұлдызқұрт/м² астам болса, қауіп артады

Биологиялық әдіс

Колонизация тәсілімен трихограмманы (Trichogrammatidae) 60–80 мың дарақ мөлшерінде екі мерзім қолдану тиімді болуы мүмкін.

Бұршақ бітесі: дақылдың дамуын тежейтін сорғыш зиянкес

Бұршақ бітесінің денесі салыстырмалы жуандау, ұзындығы шамамен 4,5–5 мм. Қанатсыз аналықтарының түсі көбіне жасыл, кейде қоңыр-қызыл реңкті болады. Ұрықтанған жұмыртқалары көпжылдық бұршақ тұқымдастардың тамыр мойнына жақын бөлігінде және жерге түскен бұршақта қыстайды.

Көбеюі және қоныстануы

Жұмыртқадан шыққан дернәсілдерден аналық-негіз қалыптасады. Ол партеногенез арқылы көбейіп, колония түзеді. Кейін қанатты “орналастырушылар” пайда болып, біржылдық бұршақ дақылдарына қонып, жаңа колония құрады. Бір жылда шамамен 10-ға жуық ұрпақ беруі мүмкін.

Келтіретін зияны

Біте өсімдіктің жас ұлпаларына және гүл шоғырына қоныстанып, шырын сорып қоректенеді. Соның нәтижесінде жапырақтар ширатылып, өсімдік дамуы тежеледі, зақымданған мүшелердің пішіні өзгереді және өнім төмендейді. Бұршақ бітесі бұршаққа, сиыржоңышқаға, жоңышқаға және жасымыққа зиян келтіреді.

Ескерту

Бітенің жаппай көбеюі көбіне ауа райының қолайлы жағдайларымен байланысты. Сондықтан танапты жүйелі бақылау, арамшөптерді азайту және агротехникалық тәртіпті сақтау зиянды деңгейге жетпеудің негізгі жолы болады.