Бір қорада тоқты қошқар, бұзау бұқа, лақ теке - үшеуі дос екен
Бір қорада тоқты қошқар, бұзау бұқа, лақ теке — үшеуі тату дос болыпты.
Бір күні күн шыға бере лақ теке орнынан атып тұрып, керіліп-созылып, пысқырынып ұйқысын ашады. Сосын секіріп барып, күйсеп жатқан көк қасқа марқаны сүзгілеп тұрғызады. Екеуі қасқа бұзауға келіп, лақ теке жолдастарына:
— Жүріңдер, серуендеп қайтайық. Анау көрінген сары адырға барайық. Онда мөлдір бұлақ бар. Сүйікті асымыз — өлең шөпке тоямыз. Тоқты қошқар балғын балауса теріп жесін. Менің тұяғым қышыды — тастан-тасқа секірейін, тілім қышыды — қына теріп жейін. Жүріңдер!
Лақ теке бастайды да, үшеуі жолға шығады.
Жол үстіндегі олжа
Келе жатып, жолдан бір қап бидай тауып алады.
Сұрақ
— Мұны қайтеміз? — дейді тоқты қошқар.
Лақ текенің есебі
— Аузы үлкен ғой: бұзау бұқа бір асасын, тоқты қошқар екі асасын, ал менің аузым кішкентай — мен үш асайын. Сөйтіп азық қылайық, — дейді.
Сөйтіп, лақ теке қапты мүйізімен іліп алып, бұзау бұқаның арқасына салып қояды. Үшеуі тағы жүріп береді. Ауылдан ұзап кетеді.
Қуғын: көкжал қасқыр және үңгір айласы
Айдалада бұларды бір көкжал қасқыр көріп қалып, қуалай жөнеледі. Үшеуі қашып отырып, бір жартастың қуысына кіріп тығылады.
Жоспар
- Қасқыр үңгірге кіре бергенде, лақ теке мүйізімен тұмсығын қабырғаға қысады.
- Сол сәтте тоқты қошқар бар пәрменімен қос өкпесінен соғып жібереді.
Аузы ырсиған, тілі салақтаған, сілекейі шұбырған, көзі жайнаған қасқыр үңгірге басын сұға бергенде, лақ теке мүйізімен тұмсығынан қыса қалады.
— Ал, тоқты қошқар, бар пәрменіңмен соқ! — дейді лақ теке.
Тоқты қошқар шегіншектеп барып, қасқырды қос өкпесінен қабырғаға жапсыра түйіп-түйіп жібереді. Қасқыр қан құсып, зар еңіреп, үңгірден атып шығады.
Қасқырдың зарлы сөзi
— Уа-а, у-у-аа! Бір керемет ұста бар екен: темірден қысқашы бар екен. Қысқашымен қысып тұрып, балғасымен соққанда, өліп қала жаздадым! — деп, тұмсығын көкке көтеріп ұлиды.
Тоқты қошқар, бұзау бұқа, лақ теке үшеуі жалма-жан үңгірден шығып, әрі қашады. Қасқырдың ұлығанын естіп, басқа қасқырлар да жиналып, үшеуін қуа жөнеледі.
Бәйтерек түбіндегі құтқарылу
Олар бір бәйтеректің түбіне жетеді. Лақ теке әуелі мүйізімен іліп алып, бұзау бұқаны жоғары лақтырады — бұзау төменгі бір бұтаққа ілінеді. Одан кейін тоқты қошқарды лақтырады — ол жоғарырақ бұтаққа қонады. Өзі ышқына қарғып, ең үстіңгі бұтаққа шығып алады.
Соңдарынан жеткен көп қасқыр бәйтеректі қоршап тұра қалады. Бойлары жетпеген соң, бір қасқырдың үстіне бір қасқыр мініп, сатылап көтеріле бастайды. Ең үстіңгі қасқырдың аузы бұзау бұқаға тақап келеді. Ең астында — әлгі таяқ жеген қасқыр.
Лақ теке айқайлап жібереді: — Ал, бұзау бұқа, астыңғы қасқырды мықтап соқ!
Мұны естіген астыңғы қасқыр зыта қашады. Сол кезде үстіндегі қасқырлар быт-шыт болып құлап, бет-бетімен қаша жөнеледі.
Өлген түлкі және тосын думан
Үшеуі қасқырдан аман-есен құтылып, жайраңдап келе жатады. Жолдан бір өлген түлкіні тауып алады.
— Мұны қайтеміз? — дейді тоқты қошқар.
— Керегі болар, — дейді лақ теке де, түлкіні мүйізімен іліп алып, бұзау бұқаға арта салады.
Үшеуі келе жатса, бір үйден домбыра тартып, ән салған дауыс естіледі. Лақ теке:
— Жүріңдер, кірейік, — дейді.
Бұзау бұқа: — Қой, кірмейік, — дейді. Бірақ лақ теке қоймай, үшеуі үйге кіреді. Өлген түлкінің терісін босағаға тастай салады.
Үй ішінде аю, қасқыр, түлкі думан құрып отыр екен: қасқыр домбыра тартып, түлкі өлең айтып, аю тыңдап отырады. Бұларды көре сала түлкі қуанып кетіп, домбыраны қасқырдың қолынан жұлып алады да өлеңдетіп жөнеледі:
Түлкінің өлеңі
— Шіңгір, шіңгір, шіңгірлек,
Аю — біздің апамыз,
Қасқыр — біздің қабан би,
Түлкі — біздің түмен би.
Шіңгір, шіңгір, шіңгірлек,
Бұзау біздің неміз?
Тоқты біздің неміз?
Лақ біздің неміз?
Шіңгір, шіңгір, шіңгірлек,
Бұзау бұқа — бір күндік,
Тоқты қошқар — бір түндік,
Лақ теке — бір түстік...
Мұны естіген лақ теке домбыраны түлкіден жұлып алып, тақылдата жөнеледі:
Лақ текенің жауабы
— Тіңгір, тіңгір, тіңгірлек,
Аю бикенің терісін —
Астыға сап жүн қылдық,
Қасқыр бидің терісін —
Илей-илей тон қылдық,
Түлкі бізге тұмақтық!
Сол кезде түлкінің көзі босағада жатқан өлген түлкінің терісіне түседі. «Әлде бұлар түлкіні қырып келеді ме?» деп шошып, үйден қаша жөнеледі. Оны көрген қасқыр мен аю да зытады.
Қорытынды
Сөйтіп, тоқты қошқар, бұзау бұқа, лақ теке — үшеуі аман-есен қораға қайтып оралыпты.