АВТОРЛЫҚ МАРАПАТТАУ
Авторлық құқық және марапаттаудың мәні
Маңызды жаңалықты ашу, ойлап табу немесе рационализаторлық ұсыныс енгізу — автордың құқығы. Мұндай еңбек жоғары бағаланып, автор марапат алуға құқылы. Авторлық марапаттаулардың ерекшелігі — олар еңбекақыдан бөлек есептеледі және тікелей жаңалықтың құндылығына байланысты беріледі.
Еңбекақы, әдетте, жұмыс процесіндегі орындалған міндеттің саны мен сапасына қарай төленеді. Ал авторлық марапаттау еңбекке кеткен уақытпен немесе жұмыс көлемімен емес, жаңалықтың деңгейімен, оның нәтижесімен және халық шаруашылығында қолданылуымен анықталады.
Марапаттаудың негізгі қағидаттары
Нәтижеге тәуелділік
Марапаттаудың мөлшері жаңалықтың нәтижесіне (экономикалық немесе өзге де тиімділікке) тәуелді. Нәтиже жоғары болған сайын, марапат көлемі де өседі.
Қолданылу факторы
Өнертабыстар мен рационализаторлық ұсыныстар халық шаруашылығында нақты қолданылған жағдайда ғана толық мәнінде бағаланып, марапаттауға негіз болады.
Маңыздылық және орындалу сапасы
Шешілген мәселенің маңыздылығы, алынған соңғы нәтиже және оны іске асыру деңгейі марапаттау тәртібі мен көлеміне ықпал етеді.
Ынталандыру және белсенділік
Мұндай жүйе өнертапқыштар мен рационализаторлардың белсенділігін арттырып, үнемділікке және өндірістік тиімділікке бағытталған жаңалықтарды дер кезінде дамытуға жағдай жасауы тиіс.
Құқықтық негіздер және «заңдық факт» ұғымы
Жаңалық ашу, өнертабыс және рационализаторлық ұсыныс үшін марапат алуға құқығы бар тұлғалар заңмен белгіленеді (мысалы, 111 және 113-баптар), сондай-ақ республикалық азаматтық кодекстермен айқындалады.
Заңдық факт нені білдіреді?
Бұл салада жаңалықты ашу және оны рәсімдеу, сондай-ақ рационализаторлық ұсыныстарды тіркеу — марапат төлеуге негіз болатын заңдық фактілерге жатады. Заңдық факт деп құқықтарды туындататын, өзгертетін немесе тоқтататын жағдайлар мен әрекеттер түсініледі.
Марапаттау жалпы еңбекақы төлеу қағидаларынан бөлек қарастырылады және жұмыс процесіндегі әдеттегі міндеттерді орындаумен тікелей теңестірілмейді.
Ғылыми зерттеулердегі материалдық ынталандыру
Авторларды материалдық ынталандыру ғылыми мәселелерді шешуге көмектесіп, ғалымдардың еңбек өнімділігін арттыруға бағытталады. Мұндай ынталандыру ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге және практикалық нәтижеге қол жеткізуге қызмет етеді.
Нормативтік құжаттарға сілтеме
Мәтінде марапаттау мен рационализаторлық ұсыныстар бойынша тәртіпті сипаттайтын нұсқаулық құжаттар атап өтіледі (мысалы, 15 қаңтар 1974 жылғы нұсқау, материалдар жинағы, 1982). Бұл құжаттар марапат мөлшерін айқындау және үнемділік көрсеткіштерін есепке алу тәртібін бекіткен.
Өнертабыс үшін төлемдер және кім төлейді
Өнертабыс үшін төлемнің негізгі түрлерінің бірі — бір жолғы марапаттау. Марапатты төлеу тәртібі жаңалықтың қай жерде қолданылғанына және оны қандай ұйымның енгізгеніне байланысты белгіленеді.
Ұйымдар, министрліктер және ведомстволар
- Егер өнертабыс халық шаруашылығында ұйым арқылы қолданылса, марапат сол ұйымның есебінен төленуі мүмкін.
- Егер құжаттар басқа елдерге экономикалық және ғылыми-техникалық ынтымақтастық мақсатында жіберілсе, төлемді тиісті министрлік немесе ведомство жүргізеді.
- Кей жағдайларда мемлекеттік зерттеу органдары кеңестік авторлардың шетелде қолданылған немесе қорғалған жаңалықтарына байланысты төлемдерге қатысады.
Марапат мөлшерінің шектері
Мәтінде бірқатар мөлшерлік шектер аталады (мысалы, 5 рубль туралы белгі, сондай-ақ жекелеген тәртіптер). Бұл көрсеткіштер нақты нормативтік актілермен бекітілетін және қолданылу саласына қарай өзгеретін шектер ретінде түсіндіріледі.
Рационализаторлық ұсыныс: марапаттау тәртібі
Рационализаторлық ұсыныс бойынша марапаттау автордың енгізген ұсынысына және оның өндірісте қолданылуына байланысты төленеді. Мұнда ұсыныстың мазмұны, үнемділік әсері және қабылдану тәртібі маңызды рөл атқарады.
Кімдер марапат алуы мүмкін?
Мәтінде басшылар, орынбасарлар, бас инженер және өзге де басқарушы тұлғалар туралы айтылады. Практикада мұндай төлемдер рационализаторлық ұсынысқа тікелей қатысуына және нормативтік талаптарға сәйкестігіне қарай белгіленуі тиіс.
Министрлік немесе ведомство арқылы төлеу
Егер рационализаторлық ұсынысқа куәлікті министрлік немесе ведомство беріп, ұсыныс халық шаруашылығында қолданылса, марапаттауды сол орган төлеуі мүмкін.
Уақтылы төлеу талабы
Рационализаторлық ұсыныс үшін марапат төлемі белгіленген мерзімдерде төленуі тиіс. Мәтінде 200 рубльге дейінгі төлемдер ай сайын берілетіні, ал 200 рубльден жоғары сомалар бойынша төлемнің бөлініп төлену тәртібі (25% және қалған 75%) көрсетіледі.
Экономикалық тиімділік шкаласы
Рационализаторлық ұсыныс үшін марапат мөлшері жылдық экономикалық тиімділікке қарай шкала бойынша есептелуі мүмкін. Мәтінде бұл тәсілдің бар екені айтылғанымен, шкаланың нақты тармақтары толық берілмеген.
Қорытынды ой
Авторлық марапаттау жүйесі еңбектің көлемін емес, жаңалықтың қоғамдық және экономикалық мәнін, қолданылу нәтижесін және тиімділігін алдыңғы орынға қояды. Осы қағидаттарды нақты құқықтық нормалармен бекіту — өнертабыс пен рационализаторлық бастамаларды тұрақты қолдаудың негізгі шарты.