Көз алдыңнан лыпылдап қалып жатқан ағаштар, бетіңнен шып - шып ұрған жапырақтар

I

Ерте келген, жаймашуақ күз әлі күнге есімде. Тамыз айы әдейі тұқым себетін мезгілді аңдып тұрғандай, жылы жаңбырмен басталған еді — жаңбырдың тап керек шағы, әулие Лаврентий мерекесінің қарсаңы. «Лаврентийде жаңбыр жылы, су момын болса — күз бен қыс май тоңғысыз болады» дейтін.

Саршатамызда аңызды сілбі басып кетті. Бұл да жақсылықтың нышаны: «Саршатамызда сүттігеннің ұлпасы ұшса — күз шуақты». Елең-алаңдағы таза ауа, тымық таң — бәрі көз алдымда.

Бұл тархандар — бағбан мещандар. Түнімен қалаға жөнелту үшін жалдамалы мұжықтарға алма тасытып жатыр. Түнді де әдейі күтеді: арба үстіне жатып алып аспандағы жұлдызды санайсың; кәусар ауада қара майдың иісі танауды қытықтайды; кіре жолда шұбырған арбалардың сықыры үзілмей, адамның ішін бір түрлі қанағатқа толтырады.

Таңғы салқын тыныштықты тек бақ түкпіріндегі шетеннің басында шулаған құстар мен безбенге, шелекке «томп-томп» түскен алмалардың дүңкілі ғана бұзады. Сиреп қалған бақтың саңылауынан итарқаға апаратын сабан сүрлеу көрінеді, ал итарқаның маңын мещандар жаз бойы таптап, баспанаға айналдырып алған.

Қайда барсаң да алманың иісі бұрқырайды, әсіресе итарқада. Төсек-орын да осында, қосауыз мылтық та осында, өңез тұтқан самауыр, бұрышта ыдыс-аяқ. Іргеде жөке, жәшік секілді әртүрлі ыбырсыған заттар мен жерошақ. Түс кезінде мұнда майы қатқан дәмді ас пісіріледі; кешқұрым самауыр қайнап, ағаш арасында көгілдір түтін көсіліп жатады.

Мереке күндерінің қызуы

Мереке күндері бұл жер қызған жәрмеңкеге айналады: қызылды-жасылды киімдер бақты толтырып кетеді. Сарафаны толқыған көршілердің ерке қыздары, ішіндегі екіқабат старостиха — ұйқылы-ояу кейіппен керіліп тұрады. Басында «мүйіз» бұрымын төбесінің екі қапталына түйіп, екі қабат орамалмен бүркеп тастағанда басы қазандай көрінеді; аяғында нәлі қаққан қысқа қонышты етік; тұрысы нығыз, дым сезбес бітеулік бар.

Ақ шыт көйлек, келте дамбал киген тақырбас балалар да қаптап жүреді. Жалаңаяқ, екіден-үштен ұрлана басып, алма ағашына байланған авчаркаларға үрке қарайды. Әрине, алушы біреу-ақ, ол да тиын-тебенге немесе жұмыртқаға айырбас етеді; бірақ сауда жасаушылар көп, алыс-беріс қызу. Сондықтан ұзын бешпент, қызыл етікті көксау мещанин көңілді.

Кешке дейін халық үзілмейді: итарқа маңында ойын-күлкі, әңгіме, ара-тұра би тыпыры да естіліп қалады. Аспан ашық болса түн суық, шық қалың. Қызыл қырманда қара бидайдың жаңа сабаны мен топан иіске тойып алып, кешкі ас қайдасың деп үйге қарай бет аласың. Кешкі шапақтың шытқылында деревняның абыр-дабыры, қақпаның сықыры жаңғырығады.

Түнгі бақ және пойыз үні

Ымырт. Бақ ішінде алау жағылған: шиенің қу бұтағының түтінінде де өзгеше хош иіс бар. Бақтың қараңғы түкпірінде ертегідей көрініс пайда болады: құдды тозақтың отындай күрке алдында лапылдаған қызыл жалын, маңайы тас қараңғы, әлдекімнің қараңдаған нобайы отты шыр айналып жүр; көлеңкесі алма ағаштарын шарлап кетеді.

Түн ішінде, деревняның оттары түгел өшіп, көк жүзіне жақұттай жарқырап Жетіқарақшы көтерілгенде, тағы да баққа жүгіресің. Қураған жапырақтарды аяғыңмен сапырып, соқыр адамдай күркеге жетесің. Алаңқайда ептеген сәуле бар, төбеңде ақ көбік боп шашылған Құс Жолы.

Тырс етпей тыңдап отырасың. Бір кезде жер дүңкілдейді. Дүнкіл бірте-бірте үдеп, шуға айналады да, тура бақтың іргесінен өткендей доңғалақтар бірқалыпты тарсылдайды: салдыр-күлдір шақ-шақ, салдыр-күлдір шақ-шақ… Пойыз барған сайын асығулы, барған сайын ашулы. Сосын кенет саябырлап, құмығып барып өшіп, жер астына сіңіп кеткендей болады.

Ломдай ауыр мылтықты аспанға кезеп тұрып басып қаласың. Қып-қызыл жалын көк жүзін тіліп түседі; бір сәтке көз алдың жарқ етіп, жұлдыздар өшіп кеткендей. Жаңғырық төрт құбыланы түгел күрсіндіріп, таза ауаны толқытып, алыстап барып көкжиекте жоғалады.

Тұңғиық аспанда аққан жұлдыздар айқыш-ұйқыш шимайлап жатады. Жұлдызы қайнаған түпсіз қаракөк күбезге ұзақ қадалып қарайсың. Сонда ғана бойың тітіркеніп, екі қолыңды жеңіңе тығып, үйге қарай зытасың… Суық түн, шық басқан шалғын — жарық дүниенің рақатына не жетсін!

II

Сол бір астықты жыл менің де есімде. Таңғы шықта, қораздар енді айқайлап, пеш мұржаларынан қара түтін будақтай бастағанда терезеңді ашасың. Салқын бақта кілкіген бозғылт тұманды күн сәулесі әр тұстан саңылау-саңылау тесіп тұрғанын көргенде шыдамың таусылады: тезірек ат ерттеңдер деп бұйырасың да, өзің жуынуға тоғанға жүгіресің.

Жағадағы талдың жапырағын жел сауып, сидиған бұтақтары көк жүзін түрткілеп тұрады. Тал түбіндегі су мөп-мөлдір әрі мұздай — тіпті ауырлап, қоюланып кеткендей. Түнгі ұйқыңды шайдай ашады.

Жуынып, жұмысшылармен бірге көпшілік дастарханында ыстық картоп, үстіне кесек тұз себілген қара нанмен таңғы ас ішкен соң, Выселканың көшесімен аңға беттей жүріп астыңдағы ердің тайғанақ былғарысының рақатын сезесің.

Астықты жылдың берекесі

Күз — мерекенің мезгілі: халық жиынып-терініп, тоқмейіл күйге енеді; деревняның ажары да әдепкіден өзгеше. Егер жыл астықты болып, қырман қызыл дәнге тіреліп тұрса, ақ шағала қаздар ертеңгілік арығыңда айқайлап жатса — деревняның халі жаман емес.

Оның үстіне біздің Выселка ежелден-ақ «дәулетімен» аты шыққан. Шал-кемпірлері ұзақ жасайды — бұл да ауқатты тұрмыстың бір белгісі. Шетінен денелі, ұзын бойлы, аппақ қудай. Ел ішінде «Агафья сексеннің үшін тауысыпты» дегенді де, жүзден асқандар жайлы қағытпаларды да жиі естисің.

Осылардың бәрін көргенде, бала күнімде мұжық болсам деп те армандайтынмын: таң атқанда шөп шабу, егін ору, астық соғу, қырман мен қамбада ұйықтау — қандай рақат! Ал мереке күндері күнмен жарыса тұрып, селоның көңілді өңіне елтіп, бөшкенің салқын суына жуынып, жаңа көйлек киіп, жіптен жаңа шыққан шалбарды киіп, аяғыңдағы тағалы етіктің тастан таймайтын мықтығын сезіну — нағыз ғанибет.

Бұған қоса дені сау, көрікті жарың болса, оны әсем киіндіріп мерекелік асқа алып барсаң; одан соң сақалы қауғадай қайын атаңның дастарқанына келсең — алдыңда ағаш табақта буы бұрқыраған қой еті, мөлдіреп бал, ішкенің бал сыра тұрса… бұдан артық арман бар ма?

Анна Герасимовнаның усадьбасы

Дворяндардың орташа тұрмысы да есімде: ол кез әлі тым алыста емес, үй-жайы да, ежелгі ел дәулеті де бай мұжықтардікінен онша айырылмайтын. Выселкадан он екі шақырымдағы апайымыз Анна Герасимовнаның усадьбасына жиі баратынмын. Оған жеткенше атың да болдырады.

Соңыңнан бір үйір итің ерсе, жолды аяңмен өлтіресің; өзің де асықпайсың: күн жарқырап тұр, самал салқын. Мидай жазық кеңістік, аспан жеп-жеңіл, тереңдігі мен кеңдігіне көз жетпейді. Жауыннан кейін қақтанған жол арба ізімен тобарсып, рельстей жарқырайды.

Телеграф бағандары оқтай тізіліп көкжиектен асады, ашық аспанда күміс ішектей созылған сымдар керіліп тұрады. Сол сымға қонған құстар нота қағазындағы қара ноқаттай көрінеді.

Үйге кірген бетте алдымен аңғаратының — алманың иісі, одан соң барып қызыл ағаштан жасалған көне жиһаз бен терезе көзіндегі кептірілген үйеңкі гүлі. Бөлмелердің бәрі салқын әрі күңгірт: үйді ағаш қоршаған, терезелердің үстіңгі шынысы көк не боз түске боялған. Тым-тырс, құлаққа ұрғандай тыныштық. Креслолар, әшекейлі үстелдер, алтынды рамадағы айналар — өмірі орнынан қозғалмағандай.

Әуелі жөтел естіледі де, соңынан апайымыз шығады: иығында көлдей парсы шәлісі. Өзі ірі кісі емес, бірақ мүлкіндей мығым. Шіреніп шықса да жүзі жылы: бірден ескінің салты, мұра жайында әңгіме қозғайды. Сол әңгіменің үстінде дастарқанға Антон тұқымынан бастап алманың неше түрі үйіліп қалады. Одан да тамашасы — дәм-тұз: бұршақпен бөктірілген сұр ет, жанышталған тауық пен күркетауық, маринад, қызыл квас — таңдайдан кетпес тәтті.

Баққа шығатын терезе көтерілгенде, күзгі сергітер салқын леп лап қояды…

III

Соңғы жылдары помещиктердің өшіп бара жатқан рухын ұстап тұрған бір-ақ нәрсе бар еді: аңшылық. Кезінде Анна Герасимовнаныкіндей усадьбалар екінің бірінде кездесетін. Тозып бара жатқандары да болды, бірақ жері үлкен, жиырма десятина бағы бар, аста-төк өмір сүретін. Рас, кейбірі күні бүгінге дейін сақталғанымен, оларда тіршілік жоқ…

Қыркүйектің соңында бақ пен қоймалар қаңырап бос қалады, ауа райы да күрт бұзылады. Бейбастақ жел күні бойы ағаштарды жұлқып, толассыз жаңбыр ертеңнен кешке дейін құйып тұрады. Кейде түнерген бұлт жыртығынан батып бара жатқан күннің алтын шапағы жылт етіп, бір сәтке ауа тазарады; жел шайқаған жапырақтар мен бұтақтардың тірі торы арасынан шаншылған сәуле көзді ұялтады.

Бірақ жел басылар емес: бақты алай-түлей жұлқып, мұржадан шыққан түтінді жыртып әкетеді де, күлдей жырым-жырым бұлтты қуалап тығады. Жер бауырлап зулаған сол бұлт түтіндей болып күнді лезде тұмшалап тастайды. Бозғылт арай сөніп, көк аспанның «терезесі» жабылады; бақ ішінен тіршілік қашып, жаңбыр қайта басталады — әуелі сыбырлап, ептеп, сосын үдеп, дауылды нөсерге айналып, қара түнек басады. Ақыры үрейлі де ұзақ түн келеді…

Осындай алай-дүлейден соң бақ жалаңаштанып, жылбыраған сыз жапырақтан еңсесі түскендей салбырайды, бір түрлі жетімсіреп қалады. Есесіне аспан қайта ашылып, күздің ең соңғы қоштасу мерекесі — қазанның басы — жайнап шыға келеді. Ағаш басындағы селдір жапырақтар алғашқы бозқырауға дейін желбіреп тұрады.

Аңшылықтың дауысы

Жазық алқаптың бір тұсы сүдігерден қара барқыттай, енді бір тұсы күздік бидайдың тебіндеп келе жатқан желкегінен көкпеңбек… Аңға шығатын мезгіл де жетеді.

Мен өзімді Арсений Семенычтің усадьбасында жүргендей сезінемін: трубка мен папиростың түтініне мелдектеген кең зал, халық лықа толы. Бәрі — күнге тотығып, желқақты болған жігіттер; үстінде күрте, аяқтарында ұзын қонышты саптама. Жаңа ғана тойып түстенген: қызара бөртіп, аңға шығар алдындағы бөспе әңгімеге еліріседі, бірақ астан соң арақтың сарқынын төңкеріп ішуді де ұмытпайды.

Ал тыста керней боздап, иттер бейберекет ұлиды. Арсений Семенычтің қара құмайы үстел үстіне қарғып шығып, табақтағы тұздық пен қоян сирағының қалдығын асай бастайды. Кенет жанұшыра қыңсылап, табақ пен рюмкаларды төңкере үстелден секіріп түседі: қамшысын ұстап кабинеттен шыққан Арсений Семеныч револьверін «күрс» еткізгенде құлақ тұнады.

Ол итін де, қонағын да шошытып, әзілі аралас қоңыр дауыспен мәнерлеп тақпақтай жөнеледі: «Тезірек, тезірек дөн жүйрікті ерттелік, Мүйіз сырнай асынуды ұмытып кетпелік!» Артынша: «Жә, алтын уақытты арзандатып алмайық!» — дейді.

Кешқұрым. Арсений Семенычтің нөкеріне еріп, салқын да сызды ауаны кеудені кере жұтқан бозбаланың жүрек дүрсілін әлі ұмытқан емеспін. Қызыл Қырат, Дүбірлі Арал дейтін — атының өзі-ақ аңшының делебесін қоздыратын — қалың орманға итті қоя берсең, астыңда аласа ғана, арынды білмейтін асау «қырғыз» болса, тізгінді шірей тартып, тақымды тас қылып қысып қатып қалсаң…

Тарпаң ат пысқырынып, тұяғымен қара жерді ойып түсетіндей. Сары жапырақтың қалың көрпесін бұрқырата ескен «күрс-күрс» желісінен шық басқан иен орман да күрсінгендей болады. Алыста бір ит шаңқ етеді, оған екіншісі, үшіншісі қосылады; аздан соң бүкіл орман ит пен адам дауысынан құдды шыны секілді күңгірлеп кетеді.

Кенет осы шуды қақ жарып мылтық гүрс етеді. Жаңғырық бәрін тұншықтырып, алыстай бергенде: «Алдын тос!» — деген шарылдаған дауыс естіледі. Сол сәтте «алдына шығам» деген ойдың өзі ес-ақылды тартып алады: атыңды тебініп қалып, алдыңда не барын бағамдамай, арқаннан босағандай ақақтап шабасың. Көз алдыңнан ағаштар лыпылдап қалады, бетіңе жапырақ шып-шып тиеді.

Орманнан шыға келгенде көк шалғында созыла шұбырған ала-құла иттерді көресің де, қырғыздың басын еркін жіберіп тағының алдын кесуге ұмтыласың. Бірақ көк шалғын да, сарғайған аңыз да артта қалады; келесі аралға жеткенде абалаған иттердің қарасы көзден ғайып болады. Ақыры алқынған атың қара терге түсіп, өзің де көк тер болып тоқтайсың да орманды сайдың мұздай ауасын қомағайлана сіміресің.

Алыста аңшылар мен иттердің үні құмығып бара жатады, ал сенің маңайың — өлі тыныштық. Саңылау-саңылау сидиған ағаштар селт етпей мелшиеді; өзіңді ит тұмсығы өтпейтін жынысқа келіп қамалғандай сезінесің. Жыра-жырадан саңырауқұлақтың сызы, шіріген жапырақ пен дым тартқан ағаш қабығының иісі алқымды бітейді. Ызғар үдеп, қараңғылық қоюлана береді…

Енді қоналқы табу керек. Бірақ қуғыннан соң иттерді жинау да оңай емес: қалың бытқылда мүйіз сырнай дамылсыз боздап, біразға дейін иттердің қыңсылы мен ауыр сөз басылмайды… Ақыры көз әбден байланғанда топырлаған аңшылар тіпті танымайтын әлдебір бойдақ помещиктің усадьбасына киіп-жарып кіріп, қонақтарды қарсы алуға алып шыққан шам мен шырақтың жарығында ауланы абыр-дұбыр қылады.

Кейде мұндай қонақжай көршінің үйінде аңшылар бірнеше күн еру болып жатады. Таң ата суық желдің өтінде, бозқырауды шалғындап аттанып, ымыртта қайтады: үсті-бастары балшықтан сатал-сатал, аттың тері мен атқан аңның терісінен күлімсі иіс мүңкиді. Содан кейін ішу басталады…