Мұхтар Шахановтың поэзиясының арқауы ана тілі тағдыры, халқының тағдыры
Өмірбаяны
Мұхтар Шаханов (1942 жылғы 2 шілде) — қазақ ақыны, қоғам қайраткері. Ол Оңтүстік Қазақстан облысы, Ленгір ауданы, Қасқасу ауылында дүниеге келген.
1969 жылы Шымкент педагогикалық институтын тәмамдаған. Еңбек жолын баспасөз бен бұқаралық ақпарат саласында бастап, «Оңтүстік Қазақстан» (1960–1965), «Лениншіл жас» (1965–1970) газеттерінде, сондай-ақ республикалық телевизия мен радио редакцияларында (1971–1975) қызмет атқарған.
1976 жылдан Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. Алғашқы өлеңі «Сырдария» 1959 жылы жарияланып, тұңғыш жинағы «Бақыт» 1966 жылы жарық көрді.
Қызметтері мен қоғамдық рөлі
- Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы; «Жалын» журналының бас редакторы.
- КСРО халық депутаты, КСРО Жоғарғы Кеңесінің мүшесі, ҚР Халық депутаты.
- 1993–2003 жж. Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.
- 2004–2007 жж. ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
- «XXI ғасыр және Руханият» халықаралық элита клубының президенті.
Мұхтар Шаханов Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972). Ол сондай-ақ экологиялық және азаматтық бастамаларға белсене араласып, Арал мен Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитетті басқарған.
Шығармалары
Ақын бірнеше поэзиялық кітаптардың әрі халық арасына кең тараған көптеген ән мәтіндерінің авторы. Оның балладалары мен поэмалары әлем халықтарының 20-дан астам тіліне аударылған.
Өлең жинақтары
- «Балладалар» (1968)
- «Ай туып келеді» (1970)
- «Қырандар төбеге қонбайды» (1974)
- «Сенім патшалығы» (1976)
Драма және сахна
- «Махаббат заңы» — поэзиялық спектакль (1974) ретінде сахналанды.
- «Сократты еске алу түні» — Қазақстанда және шетел театрларында қойылды.
- «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» негізінде Довженко атындағы киностудия телефильм түсірді.
Әндері
Ақын көптеген әндердің мәтінін жазған. Мәтіні мен әуенін өзі жазған, көпшілікке кеңінен танылған әндері қатарында: «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» аталады.
Шыңғыс Айтматовпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» драмасы да бірнеше тілге аударылған.
Ана тілі, ұлттық рух және азаматтық ұстаным
Мұхтар Шаханов поэзиясының өзегі — ана тілі мен халық тағдыры. Ақынның тіл мәселесіне қатысты ойлары халықаралық гуманистік ортада да назар аудартқан.
«Өз тілінде ойлау, сөйлеу тоқтаған сәттен бастап, бүкіл баба рухымен байланысың үзіледі… Өз тіліңді жерсінбеу — рухани мүгедектік әрі ұлттық сатқындық».
Мұхтар Шахановтың тіл туралы тұжырымдары (мазмұны редакциялық өңдеумен берілді)
Ақынның айтуынша, қай елде болсын ана тілін сыйламау — туған ананың жүрегіне тебумен тең. 2006 жылы оның «Тілсіздендіру анатомиясы» атты кітабы жарық көріп, оған тіл, ұлттық рух және космополиттік ағым төңірегіндегі эссе-поэмалары енген.
Қоғамдық бастамалары мен тарихи оқиғалардағы позициясы
- 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына қатысты шындықты қалыптастыру мәселесін мінберлерде бірнеше рет көтерді.
- Наурыз мерекесінің ұзақ үзілістен кейін қайта жаңғыруына (1988) атсалысты.
- Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі мәселесінде белсенді азаматтық ұстаным танытты.
- 2001 жылдан «XXI ғасыр және Руханият» клубын, кейін бірқатар қоғамдық қозғалыстарды басқарды.
Марапаттарға көзқарасы
Ақын кейбір мемлекеттік дәрежедегі марапаттардан жүйелі түрде бас тартқанын айтып, мұны Отанға қызмет үшін міндетті түрде сый-сияпат күту дұрыс емес деген ұстанымымен түсіндіреді. Ал шет мемлекеттер ұсынған марапаттарды қабылдауды — ел перзентіне көрсетілген риясыз құрметтің елдің рухани беделін арттыруымен байланыстырады.
Өлеңдер мен балладалар
Төменде кең танылған шығармаларының бір бөлігі берілді:
«Эверестке шығу»
«Ғашықтық ғаламаты»
«Еркектер жыры»
«Әйелдер»
«Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме»
«Арман»
«Шың басындағы оқиға»
«Алтын, күміс және қалайы»
«Жайықпен жүздескенде»
«Байқаймысың»
«Жалын»
«Жанерке»
«Достық өлкесінің заңы»
«Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап»
«Өзендер»
Шетелдегі танымалдығы және марапаттары
Мұхтар Шаханов — Қырғыз Республикасының халық ақыны (1994) және Қазақстанның халық жазушысы (1996). Оның шығармалары 50-ден астам тілге аударылғаны айтылады.
Аталған сыйлықтар мен атақтар
- БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасы сыйлығы.
- Қазақстан және Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлықтары.
- Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығы.
- Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығы және бірқатар халықаралық марапаттар.
- 2002 жылы «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін Калифорниядағы Ғылым, индустрия, білім және өнер академиясының А. Эйнштейн атындағы алтын медалі.
- Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» атағы.
Сондай-ақ ол бірқатар шетелдік академиялар мен университеттердің құрметті докторы және профессоры ретінде аталады. 2005 жылы Америка өмірбаян институты белгілеген «Жыл адамы» атағы берілгені көрсетіледі.
Қосымша деректер
- «Оңтүстік Қазақстан облысының құрметті азаматы» атағы берілгені айтылады.
- «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталғаны көрсетіледі.
Пайдаланылған әдебиет
Тарихи тұлғалар. Танымдық-көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б., Сужикова А. — Алматы: «Алматыкітап» баспасы, 2009. ISBN 978-601-01-0268-2.