Қарағанды қаласы Қарағанды облысының әкімшілік орталығы
Қарағанды — менің туған қалам
Менің туған қалам — Қарағанды. Ол Қарағанды облысының әкімшілік орталығы. Тұрғын санының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қала мәртебесін алып, 1936 жылы облыс орталығына айналды.
Аумағы
577 км²
Жер көлемі жағынан республикадағы ең ірі қалалардың бірі.
Халық саны (2003)
423,7 мың
Саны бойынша төртінші қала (Алматы, Астана, Шымкенттен кейін).
Халық саны (1932)
70 мың
Қаланың қалыптасу кезеңіндегі көрсеткіш.
Халық саны (1989)
507,3 мың
Кеңес дәуіріндегі ең жоғары өсім кезеңдерінің бірі.
Көлік торабы
Қарағанды — Петропавл–Шу темір жолындағы маңызды станция, сондай-ақ әуе және автомобиль қатынасы дамыған ірі торап. Қала көмір өнеркәсібінің қажетіне сай қалыптасып, өңірлік логистикада ерекше орын алды.
Географиясы мен табиғи жағдайы
Орналасуы
Қала Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында орналасқан. Жазда тартылып қалатын Бұқпа өзені Қарағанды аумағын екі жағалауға бөліп өтеді. Қаланың негізі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды.
Климаты
Климаты айқын континенттік: қысы суық, ұзақ әрі боранды; жазы ыстық, құрғақ, аңызық желді.
Су ресурстары
Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс–Қарағанды каналы және жер асты сулары қамтамасыз етеді.
Топырағы мен өсімдігі
Қала шегінде күңгірт-қоңыр топырақ таралған. Дала белдеміне тән қараған, тобылғы, түрлі шөп, сұлыбас сияқты өсімдіктер өседі.
Атауы мен тарихы: көмірден басталған өрлеу
Қарағандының шамамен 170 жылдық тарихы бар. Қараған өсімдігі көп өсетіндіктен, қала «Қарағанды» деп аталған.
Алғашқы көмір және кәсіпкерлік кезең
- 1833 жылы Байжанов Аппақ бұл өңірден тас көмір тапқан.
- Өтепов есімді бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан.
- Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап көмір өндіруді жолға қойды.
- Өндірілген көмір Спасск мыс қорыту зауытына тасымалданған.
Өндіріс көлемі және концессиялар
1856–1887
303 мың тонна көмір
1899–1920
815 мың тонна көмір
Иелік ауысуы
1899 жылы кен орны француз концессионері Карноға сатылды, 1907 жылы ағылшын концессионерлерінің қолына өтті. Қазан төңкерісінен кейін шахталар мемлекет меншігіне айналды.
Кеңестік кезең және соғыс жылдарындағы маңызы
1920–30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары Қарағандыда көмір қорының мол екенін дәлелдеді. 1929 жылы «Қазаққұрылыс-көмір» тресі құрылып, бұл көмір алабының дамуындағы жаңа кезеңді бастады.
Алғашқы бесжылдықтарда Қарағанды ірі көмір өндіру орталығына айналды. Донбасс кеншілері кәсіби қолдау көрсетіп, шахталарды құрал-сайман және жабдықтармен қамтамасыз етуге көмектесті. Көмірді Оралға, Батыс Сібірге және Орта Азияға жеткізу үшін темір жол желілері салынды.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсібін және темір жол көлігін көмірмен үздіксіз қамтамасыз етіп, стратегиялық рөл атқарды.
Өнеркәсіп және инфрақұрылым
Қарағандының негізгі өнеркәсіп саласы — тас көмір өндіру. Нарықтық экономикаға көшуге байланысты 1990-жылдардың ортасынан бастап кәсіпорындар мен мекемелер кезең-кезеңімен жекешелендірілді.
Көмір өндірісі
Көмір өндіру саласында «Қарағанды көмір», «Көмір-Инвест», «Транс-энерго» сияқты ірі кәсіпорындар жұмыс істеді.
Коммуналдық қамту
Қаланы электр, газ және сумен «Қарағанды-Пауэр», «АБС-энерго», «Қарағандыдистрибьюшин» ұйымдары, электр желісін тарату компаниялары және «Суканал» қамтамасыз етеді.
Машина жасау және қызмет көрсету
Өнеркәсіпті жабдықтармен қамтамасыз ететін әрі жөндейтін кәсіпорындар қатарында «Ликвидшахт» арнаулы кәсіпорны, құю-машина жасау зауыты, «Қарағандыкенмаш-ИТЭКС», энергия зауыты және басқа да өндірістер бар.
Жеңіл және ағаш өңдеу өнеркәсібі
Қалада ағаш құрылыс бұйымдарын шығаратын кәсіпорын, сондай-ақ екі жиһаз фабрикасы жұмыс істейді. Жеңіл өнеркәсіп саласында тоқыма-галантерея бағытындағы өндірістер мен бірқатар фирмалар қызмет атқарған.
Тамақ және полиграфия
Тамақ өнеркәсібінде маргарин зауыты, кондитерлік өндірістер, наубайханалар сияқты кәсіпорындар бар. Полиграфия саласында «Авиатрек» баспахана үйі жұмыс істейді.
Көлік және байланыс
Қарағанды — көлік пен байланыстың ірі орталығы. Мұнда тасымалмен айналысатын бірқатар автопарк, автокомбинат, автоколонна және көлік компаниялары қызмет көрсетеді.
Ғылым, білім және мәдениет
Ғылыми орта
Қала — ғылымның да маңызды орталығы. Мұнда ҚР ҰҒА-ның Орталық Қазақстан бөлімшесі, сондай-ақ 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институты орналасқан (химия-металлургия, фитохимия, көмір саласы және басқа бағыттар).
Жоғары білім
Қарағанды мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, заң институты және түрлі сала мамандарын даярлайтын бірқатар жоғары оқу орны жұмыс істейді.
Қалалық инфрақұрылым
Білім
10 кәсіптік-техникалық мектеп, 39 мектепке дейінгі мекеме
Денсаулық
40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана
Мәдениет
24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клуб
Өнер және демалыс
2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, 2 үлкен саябақ
Қала құрылысы, сәулет және ескерткіштер
Бас жоспар және жаңа аудандар
Қарағандыны салудың алғашқы бас жоспары 1936 жылы қабылданды. Алайда Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары қаланы жоспарлы түрде дамыту баяулады. 1960 жылы жаңа бас жоба бойынша кешенді құрылыс басталып, индустриялық негізде Майқұдық пен Оңтүстік-Шығыс сияқты ірі тұрғын массивтері бой көтерді. Орталық бөлік — Жаңа Қаланы салу негізінен аяқталды.
1960–1985 жылдары инженерлік жағынан толық қамтамасыз етілген, әлеуметтік және мәдени-тұрмыстық нысандары бар 20-дан астам ірі шағын аудан тұрғызылды.
Сәулет жетістігі
Қаланың орталық бөлігінің сәулеттік келбетін жасаған авторлар тобы (Э. Г. Меликов, С. И. Мордвинцев, М. О. Жандаулетов) 1978 жылы Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды.
Ескерткіштер мен монументтер
- Н. Ә. Әбдіровке ескерткіш (1958)
- «Шахтер даңқы» монументі (1976)
- Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болған қарағандылықтарға арналған монумент (1978)
Марапат
Елді индустрияландырудағы үлкен рөлі және Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары ел экономикасын көмірмен қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін Қарағанды 1984 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.