ЖАЛАЙЫР ҚОСЫМҰЛЫ ҚАДЫРҒАЛИ
Тарихи тұлға және есімінің жазылуы
Жалайыр Қосымұлы Қадырғали (1530–1605) — орта ғасырдағы қазақтың ғұлама ғалымы, атақты би. Тарихи шығармаларда оны көбіне «Қайырғали Жалаири» деп көрсетеді. Бұл — есімнің соңына адамның қай өңірден екендігін білдіретін белгі қосу дәстүрімен байланысты қалыптасқан нұсқа. Алайда бұл жерде ғұламаның туған жері емес, тайпалық тегі көрсетілген.
Оның шыққан тегі — Ұлы жүздің тарақ таңбалы Жалайыр тайпасынан. «Жалайри» аталуы осыдан.
Деректерде оның есімі Қыдырғали, Қыдырәли, Қадырғали түрінде әрқалай кездеседі. Туған жері — Қазақстандағы Сырдария бойы.
Шыққан ортасы және хан сарайындағы қызметі
Қадырғалидың ата-бабалары Қарахандар әулеті билік құрған кезеңнен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі әрі қол бастар батырлары ретінде танылған. Өз атасы Темшік Шығай ханның батыры болса, әкесі Қосым бек лауазымын иеленген.
Жастайынан білім алып, бірнеше тіл меңгерген Қадырғали да хан ордасында қызмет атқарып, хан балаларын тәрбиелеу ісімен айналысады. Бұл орта оның саяси тәжірибесін тереңдетіп, тарихи танымын қалыптастырған маңызды мектеп болды.
Сібір кезеңі: Көшім ханнан Мәскеуге дейін
Шығай ханның баласы, «Ұзын оқты» атанған Ондан сұлтан жау қолынан қаза тапқаннан кейін, Қадырғали оның 13 жасар баласы Ораз-Мұхаммедті өзіне ертіп, қарамағындағы елмен бірге Сібірдегі Көшім ханның қол астына көшеді.
Төбе би ретінде танылуы
Көшім хан Қадырғалидың білімділігі мен парасатына риза болып, оны Төбе би етіп сайлап, ақылгөй кеңесші тұтады.
Саяси шиеленіс
Кейін Сібір кінәзі Сейдектің ықпалымен Көшім ханға қарсы шығып, Ораз-Мұхаммедпен бірге Сейдектің беделін көтеруге ұмтылады.
Осы кезеңде оларды Сібір воеводасы Д. Чулков айламен тұтқындап, Қадырғалиды Ораз-Мұхаммедпен бірге Мәскеуге жөнелтеді.
Қасым хандығы: билік маңы және ғылымға бетбұрыс
Кейін Ораз-Мұхаммед шведтерге және Қырым хандығына қарсы соғыстарда ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы оған Ока бойындағы Қасым хандығынан жер бөліп береді. 1600 жылы жаңа патша Борис Годунов Ораз-Мұхаммедті Қасым хандығының ханы етіп тағайындайды. Қадырғали оның төрт биінің бірі болып бекітіледі.
Осы ортада ол ғылыммен шындап айналысады. Ана тілімен бірге араб және парсы тілдерін жетік меңгеріп, Шығыстың әдебиеті мен мәдениетін, ғылымын терең зерттейді. Нәтижесінде сол дәуірдегі Орта Азияның белгілі ғұламаларымен деңгейлес тұлғаға айналады.
«Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» — деп жазады ол өзі жайында.
«Жылнамалар жинағы» және тарихи мәні
Қадырғали өз дәуірінің ірі еңбегін — кейін әлемге «Жами ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы») атауымен мәлім болған туындысын жазады. Бұл еңбек — орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі.
Еңбекте қамтылған негізгі бағыттар
- Қазақ хандығының X ғасырдың басынан бергі ішкі және сыртқы жағдайы.
- Қазақ тайпаларының халық болып қалыптасу үдерісі.
- Халықаралық байланыстар мен саяси ахуал туралы мәліметтер.
- Хандар және олардың төңірегіндегі әлеуметтік топтардың саяси орны.
Осы деректердің құндылығы — қазақ мемлекеті мен қоғамының қалыптасу логикасын, билік құрылымы мен сыртқы саясат бағдарын тілдік, мәдени және тарихи тұтастық аясында көрсетуінде.