Латын тілі туралы мәлемет

Латын тілі: шығу тегі және тарихи дамуы

Ежелгі тілдер туралы сөз қозғалғанда, ең алдымен латын және грек тілдері еске түседі. Грек тілінде гректер сөйлегені табиғи болса, латын тілі — римдіктердің тілі. Бұл жерде заңды сұрақ туады: римдіктер неге дәл латын тілінде сөйледі?

Аңыз бен тарихтың тоғысы: Римнің бастауында

Дәстүрлі римдік аңызға сәйкес, дәл осы Лаций жеріне гректер жаулап алған Троядан қашқан Эней келіп паналаған. Кейін оның ұрпағы Ромулға Римнің алғашқы патшасы әрі негізін қалаушы болу бұйырған (б.з.д. 753 жыл).

Рим алғашында Лацийдің саяси орталығы ғана еді. Алайда экспансиялық саясат нәтижесінде ол бүкіл Италияны, кейін Жерорта теңізі алабын бағындырып, тұтас Рим империясының астанасына айналды. Соған қарамастан, қала мен оның мәдени өзегі бұрынғыша «латындық» сипатымен танылды.

Латын тілінің таралуы және өзгеруі

Латын тілі де кез келген тірі тіл сияқты уақыт өте өзгерді. Б.з.д. V–III ғасырларда ол Аппенин түбегіндегі көптеген тілдердің ішінде жазба дәстүрі қалыптасқан тілдердің бірі болды. Б.з.д. IV–III ғасырларда латын тілі Римнен тыс аймақтарға кеңінен таралып, біртіндеп басқа жергілікті тілдерді ығыстыра бастады. Бұл үдеріс б.з.д. I ғасырда жаулап алынған халықтардың ассимиляциясымен күшейе түсті.

Ең көне жазба ескерткіштер: тасқа қашалған тіл

Латын тіліндегі алғашқы жазба ескерткіштер — әртүрлі ыдыс-аяқтардағы және тастардағы жазулар, мадақ әндерінің үзінділері мен заң фрагменттері. Ғылымға белгілі ең көне латын жазбалары б.з.д. VII ғасырға жатады (күміс ыдыстағы жазулар). Сол кезеңнің ең әйгілі олжаларының бірі — Рим форумынан табылған тастағы жазу.

Бұл мәтіндерде сакральды формулалар (ант немесе дұға) кездеседі және ерте архаикалық әріптермен жазылған. Жазу жүйесі грек жазуына қарағанда біріздірек қалыптасты. Кейін латын әдебиеті дамыған соң да, эпиграфикалық жазулар латын жазуының ерекше бір тармағы ретінде өмір сүре берді.

Римдік фольклор және ауызша дәстүр

Римдік фольклор халықтың ауызша шығармашылығының көптеген түрін біріктірді. Олардың қатарында өлеңдер, жоқтаулар, діни әнұрандар мен дұғалар бар. Сонымен бірге әзіл өлеңдер, пародиялық және сатиралық мәтіндер де кең тарады. Ел аралап жүретін актерлер импровизацияға негізделген көріністер ұйымдастырып отырған.

Әдеби латынның басталуы: Ливий Андроник

Әдеби тілдің жүйелі тарихы б.з.д. 240 жылдан басталады. Бұл кезең Римде әскери тұтқын ретінде болған грек текті Андроникпен байланысты. Құлдықтан босатылғаннан кейін ол Тит Ливий Андроник деген есім алған.

Ол грек шығармаларын өңдеп, Рим сахнасында латын тілінде трагедия мен комедия қойған, Рим поэзиясының бастауына жол ашқан және «Одиссеяны» аударған. Б.з.д. 80 жылға дейін созылған бұл кезең көбіне архаикалық кезең деп аталады.

XII кесте заңдары: құқық пен тілдің алғашқы түйіні

Архаикалық дәуірдің аса маңызды ескерткіштерінің бірі — XII кесте заңдары, рим құқығының алғашқы жазбаша мұрасы. Заңдардың бастапқы нұсқасы сақталмағанымен, римдік жазушылар мен заңгерлердің еңбектері арқылы оның мәтіні едәуір қалпына келтірілген.

Бұл ескерткіш б.з.д. V ғасырға жатқызылып, дамыған құқықтық қатынастарды көрсетеді. Тит Ливийдің дерегінше, XII кестелер римдік құқықтың негізгі қайнар көзі саналған. Осы алғашқы құқықтық кодексте сот рәсімдері реттеліп, жеке және ұжымдық меншік мәселелері, отбасы құқығы, жазалау жүйесінің қағидалары бекітілген (дегенмен, ол тек мемлекеттік құқықпен шектелмейді).

Классикаға дейінгі кезең: әдеби тілдің қалыптасуы

Классикаға дейінгі кезең (б.з.д. III–II ғасырлар) — рим диалектіне сүйенген әдеби тілдің қалыптасу дәуірі. Ежелгі латын жазуының бастапқы кезеңі грек ықпалынан салыстырмалы түрде еркін болды. Латын әдебиетінің пайда болуы б.з.д. III ғасырда Рим билігі астында Италияның бірігуімен тұспа-тұс келді.

Дегенмен классикалық грек үлгілерінің әсері күшті болды, әсіресе поэзияда. III–II ғасырлардың басындағы көрнекті ақындар қатарында Ливий Андроник, Гней Невий және Квинт Энний аталады. Квинт Энний «Анналдар» эпикалық поэмасымен танымал: онда Римнің көне дәуірден бергі тарихы жырланады.

Комедия дәуірі: Плавт пен Теренций

Римнің өрлеу кезеңіндегі негізгі әдеби мұралардың бірі — атақты комедиографтар Плавт пен Теренций шығармалары.

Классикалық биік: б.з.д. I ғасыр

Латын әдебиетінің ең жоғары өрлеуі б.з.д. I ғасырда айқын көрінеді: Катулл мен Лукреций поэзиясында, Цицерон, Цезарь және Саллюстий прозасында латын тілі классикалық өлшемге айналды. Осы кезең авторларының шығармалары латын тілінің хрестоматиялық маңызын бекітіп, кейінгі дәуірлер үшін әдеби әрі тілдік эталон қалыптастырды.