Инспектор Слэк Мисс Марплды ұнатпайтын
Кішкентай өтініштен басталған әңгіме
— Мадам, мүмкін болса сізбен бір ауыз сөйлессем бола ма? — деді Эдна. Сөзінің өзі оғаштау еді: ол — Мисс Марплдың қызметшісі, ал дәл қазір сөйлесіп тұрғаны — сол Мисс Марплдың өзі.
Таныс үнді ести сала Мисс Марпл кідірместен: — Әрине, Эдна. Ішке кір де, есікті жап. Не айтпақ едің? — деді.
Эдна айтқанын екі қылмай есікті жапты да, ішке еппен жылжыды. Алжапқышының бір ұшын саусақтарымен бүктеп, бір-екі рет жұтынып қойды.
Эднаның уайымы: Глэдис жұмыстан айырылыпты
— Мадам, рахым етіңіз. Немере сіңлім Глэдистің жайы еді. Жұмысынан айырылып қалыпты.
— Қойшы, рас па? Ол ана Оулд Холлда тұратын Скиннерлердің қызметшісі емес пе еді?
— Иә, мадам. Глэдис байғұс абыржып, қатты қамығып жүр.
— Бұрын да жиі орын ауыстырып жүретін еді ғой?
— Дәл солай. Бір жерге тұрақтап істей алмайды. Бірақ қызығы — осыған дейін өзі кететін. Бұл жолы керісінше.
Жоғалған түйреуіш және күмән көлеңкесі
Эдна әңгіменің түйінін айтты: мәселе Мисс Скиннерлерде екен. Мисс Эмилидің сәнді түйреуіштерінің бірі жоғалып, бұрын-соңды болмаған айқай-шу көтеріліпті. Глэдис те көмектесіп, үйдің әр жерін тінтіп шыққан. Тіпті Мисс Лавиния полицияға бармақ болыпты. Ақыры түйреуіш табылған: біреу оны туалет бұйымдары тұратын столдың тартпасының түбіне тығып кеткен.
Бірақ ертесіне бір тарелка сынған соң, Мисс Лавиния жүгіріп шығып, Глэдиске бір айдан кейін орынды босатуды бұйырыпты. Глэдис тарелканы желеу етіп отырғанын, ал шын мәнінде түйреуішке байланысты күдіктің өзіне ауғанын сезеді. «Оны ұрлаған да, полициядан қорқып орнына қайта қойған да — Глэдис» деген ой Мисс Лавинияның ішіне кіріп алған.
Мисс Марпл басын изеді. Глэдисті аса жақсы көрмесе де, оның табиғи тазалығына күмәнданбады. Бұл өсек қыздың беделіне салмақ салғанын ол айқын сезді.
— Егер түйреуішті алмаған болса — алмағанына менің көзім жетеді — онда абыржитын жөні жоқ, — деді Мисс Марпл.
— Өсек тарайды ғой… — деді Эдна түнеріп.
— Түстен кейін Оулд Холлға барып, Мисс Скиннерге бір ауыз айтамын, — деді Мисс Марпл.
Оулд Холл: төрт пәтерге бөлінген үлкен үй
Оулд Холл — Виктория үлгісінде салынған, айналасын жасыл бақ қоршаған еңселі үй. Қалпында жалға да, сатуға да қолайсыз болған соң, бір іскер адам оны төрт пәтерге бөліп, орталық жылыту жүйесін орнатқан. Пәтер жалдаушылар жерді ортақ пайдаланады. Бұл тәжірибе өзін ақтаған.
Пәтер тұрғындары
- Бір пәтерде — байлау-жігі аздау бай әйел мен қызметшісі (құстарға әуес).
- Екіншісінде — жұмыстан кеткен үнді сот және әйелі.
- Үшіншісінде — жас отау құрған отбасы.
- Төртіншісінде — екі ай бұрын көшіп келген апалы-сіңлілі Скиннерлер.
Ортақтық жоқ, байланыс та жоқ
Төрт пәтер бір-бірімен араласпайды: ортақ әңгіме де, ортақ әдет те жоқ. Үй иесіне керегі де — осы. «Достасып алса, кейін суысып, шағымға көшеді» деген сақтық бар сияқты.
Мисс Марпл оларды жақын білмесе де, бәрімен таныс еді. Әсіресе, ауыл ішінде сөз көбіне қызметшілер жайында өрбитін.
Скиннерлер: еңбек ететін — Лавиния, «ауыратын» — Эмили
Скиннерлердің шаруаны жүргізетіні тек үлкені — Мисс Лавиния. Ол бойы ұзын, арықтау, сүйегі ірі, жасы елулерге таяған, даусы жуандау, мінезі тік әйел екен. Ал кішісі — Мисс Эмили — «аурушаң». Бірақ ауыл адамдары оның сырқатына сеніңкіремейтін: «шындап ауырса, дәрігер Хэйдокты әлдеқашан шақыртар еді» дейтін.
Ауылдың күдігі
Біреу осыны Эмилиге тұспалдап жеткізсе керек. Сонда Эмили кірпігін әрең қимылдатып, қасын керіп, дерті «жай ауру емесін», Лондонның мықты мамандары да шарасыз қалғанын, енді «аса бір емшіге» тап болып, бұрын-соңды болмаған жаңа ем қабылдап жатқанын айтыпты.
Мисс Хартнелл сияқты тура сөйлейтіндер бұған күліп қарады: «Хэйдок болса, “ештеңе жоқ, тұра беріңіз” деп бір-ақ сілтер еді» дейтін.
Мисс Марпл Оулд Холлға барады
Есікті Глэдис ашты. Оның өңі бұрынғыдан да жабырқау. Қонақ бөлмеде (бұрынғы үлкен залдың ширегі ғана) Мисс Лавиния орнынан тұрып қарсы алды.
«Бір жұмадан кейін кетеді»
Мисс Марпл Глэдис жайын қозғағанда, Лавиния қысқа қайырды: — Бір жұмадан кейін кетеді. Ыдыс-аяқ сындырады. Мұндайды жаным сүймейді.
Мисс Марпл ауылда қызметші табу қиындап кеткенін еске салды. Бірақ Лавиния «өз есебім бар» деп, шешімінен қайтпады.
Түйреуіш туралы сөз шыққанда, Лавиния ашық айтты: «Шынын айтсам, сол қыздан көремін. Қорыққанынан орнына қайта қойған. Бірақ дәлел жоқ — сондықтан айта алмайсың».
Қаракөлеңке бөлмедегі «дерт»
Мисс Лавиния қонақты Эмили жатқан бөлмеге ертіп кіргізді. Перде жартылай жабық, бөлме қаракөлеңке. Іште әтір, көгерген печенье және зығыр майының аралас иісі бар. Эмили төсекте жатыр — күңгірттіктің ішінде әлжуаз, жасқаншақ адамдай көрінеді. Сары шашын басына бейберекет орай салған, ұяға ұқсайды.
Шағымның шегі жоқ
Эмили солғын дауыспен «ең қиыны — өзіңнің басқаға масыл екеніңді түсіну» деді. Сосын грелканың суын қалай құю керегіне дейін тәптіштеп, біресе шай, біресе лимон, біресе сүт туралы мін тақты. «Шаян балық нәрлі дейді» деп те қойды, бірақ ол да бүгін «қолға түспейді» деп өзі-ақ бас тартты.
Лавиния түсініксіз бір шаруаны міңгірлеп, бөлмеден шығып кетті. Эмили болса қонаққа болмашы ғана күлімсіреп, «кісінің мазасын алғанды ұнатпайтынын» айтты.
Өсек ауылға тез тарайды
Сол күні кешке қарай Мисс Марпл Эднаға істеген әрекетінен нәтиже шықпағанын айтты. Ең сорақысы — Глэдистің «адалдығы күмәнді» деген әңгіме селоға тарап үлгеріпті.
Почтада Мисс Бетерби Мисс Марплды ұстап алып: «Олар Глэдиске мінездеме бергенде “ынталы, ақылды, ізетті” деп жазған, бірақ адалдық туралы ауыз ашпапты. Ең керегі — сол емес пе?» деп күйінді. «Түйреуішке қатысты бір өсек бар» дегенді де қосты. Қызметші табу қиын заманда бұлай шығарып салудың өзі ауылға ерекше көрінді.
«Періште» қызметші: Мэри Хигинз
Бірақ Скиннерлер көп ұзамай жаңа қызметші тауып алды деген қауесет шықты: Мэри Хигинз. Үш жылдық мінездемесі жақсы, селоны ұнататын көрінеді, жалақысы да төменірек.
Ауыл іші сенбеді: «періште» түбі айнып кетер деді. Бірақ бір күні жұрт Оулд Холлға қарай Рид таксиімен кетіп бара жатқан, үй шаруасының шебері саналатын келбетті әйелді өз көздерімен көрді.
Келбеті де, мінезі де ұқыпты
Мисс Марпл кейін жәрмеңкеден соң Оулд Холлға соққанда, есікті Мэри ашты: шамамен қырықтардағы, жинақы, қара шашты, екі беті алмадай, қара көйлек пен ақ алжапқыш өзіне жарасқан әйел. Үй қызметіндегі әйелдер киетін қалпағы да бар. Даусы бәсең, ізетті — Глэдистің зор үніне мүлде ұқсамайды.
Мисс Лавинияның өзі де бұрынғыдай қалжыраңқы емес: Мэридің тамақты әдемі пісіретінін, үйді мұнтаздай ұстайтынын, төсеніштерді күн сайын қағып-ауыстыратынын, ең бастысы — Эмилиге жақсы қарайтынын айтып мақтады.
Кішкентай оқиға: қолшатыр, сөмке және кәмпит
Мисс Марпл кетуге ыңғайланғанда дәлізде бір сәттік ыңғайсыздық болды: қолшатырын түсіріп алды, еңкейгенде сөмкесі де құлап, аузы ашылып кетті. Ішінен бет орамал, қойын дәптер, ескі былғары әмиян, екі шиллинг үш пенни және бір тал қатты кәмпит шашылып қалды.
Мэри шашылған заттарды ұқыптап жинай бастады. Мисс Марпл кәмпитті алып жатып қысылып: — Мұны Клемент ханымның кішкентай ұлы салып жіберген ғой. Сөмкемді ойнап отырғанын көріп едім… — деді.
— Мен ала салайын ба, мадам? — деді Мэри.
— Иә, ала қойшы. Үлкен рахмет.
Мисс Марпл кішкентай айнасын орнына салып жатып: «Сынбағаны жақсы болды» деп дауыстап жіберді де, қоштасып шығып кетті. Ал Мэри кәмпитті қолында ұстап, беті бүлк етпестен қала берді.
Он бірінші күн: «періште» ғайып болады
Санкт Мэри Миид он күн бойы Скиннерлердің жаңа қызметшісін мақтаумен болды. Ал он бірінші күні село күтпеген жаңалықтан шошып оянды: Мэри Хигинз жоғалып кетіпті. Төсегі жинаулы, сыртқы есік ашық қалған. Түн ішінде білдірмей сытылып шыққан сияқты.
Жоғалғаны — тек Мэри емес
- Мисс Лавинияның екі әдемі түйреуіші мен бес сақинасы жоғалды.
- Мисс Эмилидің үш сақинасы, алқасы, білезігі және төрт түйреуіші жоқ.
- Жас келіншек Деверюкс құлыптанбайтын тартпадағы бриллианттары мен бағалы сыйлықтарынан айырылды.
- Сот пен әйелінің асыл тастары мен біраз ақшасы жоғалды.
- Ең көп зиян шеккен — Гармихаел ханым: асыл тастарымен бірге үйде сақтаған мол ақшасынан да айрылды.
Бұл кеште Гармихаел ханымның қызметшісі Жанет демалыста болған. Ханымның өзі болса, әдеттегісінше, бақ ішінде құстарын айналып, қоқым шашып серуендеп жүріпті. Мэридің қолында барлық пәтердің есігін ашатын кілт болғанына ешкім күмәнданбады.
Жалған құжат, жалған мекеме
Тағы бір масқара жайт ашылды: Мэри Хигинзге жолдама берген, кепілдік қағаздарын рәсімдеген, арызын қабылдап, мінездемесін дайындаған «мекеме» шын мәнінде ешқашан болмаған екен.
«Мэри Хигинз» деген есім — басқа бір әйелдікі болып шықты: ол бір шіркеу деканының қарындасымен бірге тұратын жалшы әйел екен, Корнуолл жақта сау-сәлемат көрінеді.
Инспектор Слэктың мойындауы
— Бастан-аяқ ақылмен істелген. Керек десеңіз, әлгі әйел гангстерлермен сыбайлас. Былтыр Нортумберленд жақта да дәл осындай қылмыс болған. Ұрланған заттар да, әйелдің өзі де қолды болған, — деді инспектор Слэк.
Ол әдетте сенімді сөйлейтін, бірақ арада бірнеше апта өтсе де, Мэри ұстатпады.
Эмилидің «ауруы» және дәрігер Хэйдок
Мисс Лавиния жылап-сықтады. Мисс Эмили абыржып, мазасы қашқан соң дәрігер Хэйдокты шақыртты. Ауыл түгел «дәрігер не дер екен?» деп елеңдеп қалды, бірақ тікелей сұрауға ешкімнің батылы бармады.
Дегенмен дәріханашының көмекшісі Миик мырза арқылы сөздің ұшы шықты: дәрігер тырыспаға қарсы сұйық дәрі мен валерианка жазып берген көрінеді. Миик мырзаның айтуынша, мұндай дәрілер армияда «өтірік ауыратындарға» берілетін болған.
Көп ұзамай тағы бір хабар тарады: Эмили жергілікті емге көңілі толмай, Лондонда тұратын «маман дәрігерге» бармақшы екен. Пәтерін басқаға жалға береді десіпті.
Мисс Марпл полицияға келеді
Бірнеше күннен соң Мисс Марпл екі беті қызарып, асығыс полицияға келіп, инспектор Слэкты сұрады. Инспектор оны ұнатпайтын, бірақ бас констебль полковник Мэлчеттің Мисс Марплға көзқарасы бөлек екенін білетін. Сол себепті онша жақтыра қоймаса да қабылдады: — Сәлеметсіз бе, Мисс Марпл. Маған қандай шаруаңыз бар?
Ойды жеткізу қиын
Мисс Марпл бірден төпелемей, әдетінше ойын жинақтауға тырысты: «Ойыңды дәл жеткізуден қиыны жоқ. Білімім де жүйелі емес: корольдардың өмірбаянын, жалпы мағлұматты ғана оқыған адаммын. Кейде бәрін араластырып жіберемін…»
Сосын негізгі мәселеге көшті: — Айтайын дегенім, Мисс Скиннердің бұрынғы қызметшісі Глэдис туралы еді…