Абай қазақтың өнге бейімделген силлабик
Сәкен Сейфуллин және Абай дәстүрі: ықпал, сабақтастық, жаңашылдық
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас, 1894–1938) — қазақ кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі, ақын, қоғам және мемлекет қайраткері. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті, әсіресе поэзия, Абайдың ақындық мектебінің әсер-ықпалымен өркендеді.
Сәкен Абайды ерекше дәріптегендердің де, өлермендікпен қарсы болғандардың да қатарында болған жоқ. Идеология талабымен Абайдың “үстем таптан шыққанын” анда-санда еске салғаны болмаса, айрықша белсенділік танытпай, көбіне сақтанып пікір айтқан.
Ерте құрмет және ақындық бағдар
Омбыда оқып жүрген шәкірттік дәуірінде Сәкеннің Абай рухына сүйеніп, ақ жүрегін ашқан өлеңі бар. Ол Абай сөзінің тереңдігін, жол көрсететін жетекші күш екенін ерекше атап өтеді:
Сөзіңнің қарап тұрсам мағынасы мол,
Бастаушы адасқанға болғандай жол.
Өзге сөздің патшасы — сенің сөзің,
Я бар бол бұл дүниеде, яки жоқ бол…
Сәкеннің әлеуметшіл ойларының бір арнасы Абайдан бастау алғаны анық. “Сөзіңді үлгі қылды білген адам…” деп келетін жолдарындағы түйін — надандықпен күрес, елді алға бастайтын саналы сөзге сүйену.
Абайдың 1909 жылы шыққан өлеңдер жинағы қазақ сахарасына кең тарағанда, көзі ашық оқырман, әсіресе ақындар мен оқушы шәкірттер ерекше серпілгені белгілі. Абайды әдебиетіміздің жаңа бағыты, үлгі-өнегенің асыл арнасы деп танығандар көбейді.
Ізбасарлар үнқатысы: Мағжан, Сұлтанмахмұт және басқалар
Мағжанның бағасы
Қалың ағымның ішінен Мағжан Абайға арнап өлең жазып, шын өнердің мәңгілігін айқын пайымдайды:
Ай, жыл өтер, дүние көшін тартар,
Өлтіріп талай жанды жүгін артар.
Көз ашып, жұртың ояу болған сайын,
Хакім ата, тыныш бол, қадірің артар.
Қоғамдық ойдың күшеюі
Абайдан медет тілегендер халық қамы жайындағы ойларды іліп әкетіп, көркемдік арқылы үлгі шашуға ұмтылды. Бұл бағытта Шәкәрімнің орны бөлек екені аталады.
Қазақ баспасөзінде де Абай туралы ойлар жинақталып, “сөзі рас, сөзі таза, сөзі ақыл” деген баға — оның қоғамдық беделі мен салмағын айқын танытатын өлшем ретінде орнықты.
Сұлтанмахмұттың Абай өлеңдерін “пайғамбар жүрегінен құйылған Құрандай” деп бағалауы — кездейсоқ теңеу емес, поэзияның қоғамдық санаға әсерін терең түсінуден туған тұжырым.
Әдеби тіл және ана тілінің қуаты
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялылары арасында орыс, араб, парсы сөздерін араластырып жазу дағдысы күшті болғаны айтылады. Осы тұста Міржақып Дулатовтың мойындауы ерекше мәнді: “Қырық мысалды” оқығанда өзінен-өзі ұялғанын, ана тілінің қуатын сарқа пайдалану қажеттігін терең ұққанын жазады.
Осыдан Абайдың қазақтың жазба әдебиетінің негізін салып, әдеби тілін қалыптастырғанын дәлелдейтін нақты айғақ көрінеді: кейінгі әдебиеттің беталысы — ана тілінің байлығын толық игеру.
Өлең өрнегіндегі реформа: Абайдан Сәкенге дейін
Қазақ өлеңінің өрнегі, әуені, ырғақ-мақамы тұрғысынан реформа жасауда Абай мен Сәкеннің орындары айрықша. Екеуінің рухани табысатын ірі арнасы — осы жаңашылдық саласы.
Абай қазақтың силлабикалық өлеңіне тоникалық белгілерді білдіртпей енгізіп, жаңа түрді табиғи сіңірді. Өлең өлшемдері жұртқа ежелден келе жатқан төл түзіліс секілді көрінеді. Ахмет Байтұрсыновтың “Қазақтың бас ақыны” мақаласы — осы жаңашылдыққа алғаш айқын назар аударған еңбектердің бірі ретінде аталады.
Сәкеннің тоникалық ырғаққа бет бұруы
Абайда бейнешілдік пен сөз құдіреті асқақтай түссе, Сәкенде сыртқы түр, екпінді ырғақ, тоникалық өлеңге іш тарту анық байқалады. Жаңа мақам іздегенде ол тартынбаған. Бұл жолда табысы да болды, кейде шектен асып, өлең табиғатына “зорлық жасаған” тұстары да кездеседі деген баға беріледі.
Маңызды ескерту
Абай мен Сәкенді тек идеялық айтыс алаңында қарастыру — олардың көркемдік сабақтастығын көмескілендіреді. Рухтас тұс көбіне көзқарастан емес, шығармашылық тәжірибеден, форма ізденісінен танылады.
“Советстан” және жаңа өрнектің орнығуы
Сәкеннің Абаймен рухтас еткен өлең өрнегін сөз еткенде, алдымен “Советстан” поэмасының түрлік жаңалығын атау қажет. Бұл — оның ізденістерінің қорытындысы әрі қазақ поэзиясындағы жаңашылдықтың айқын үлгісі ретінде көрсетіледі.
Асау романтика және кең тыныс
Ақырды асау — жаңғырды дала,
Тулады, орғыды асау,
Дүбірлеп күңіренді дала…
Бұл асқақ романтика жаңа өмірдің адуынды мінезін аңғартқандай. “Асау тұлпар” бейнесі төңкеріс дәуірінің аумалы-төкпелі кезеңін танытуға лайық образ ретінде сипатталады: бір жағынан — дәстүрге жақын, қастерлі символ; екінші жағынан — мазмұн, мақсат, мінез-құлық тұрғысынан жаңаша сурет.
Өлшем жаңалығы: 11, 11, 4, 4, 4, 11
“Советстан” шумағы алты жолдан құралып, 11, 11, 4, 4, 4, 11 буынды құрылымымен ерекшеленеді. Силлабикалық шарт сақталғанымен, 3–5 жолдар міндетті түрде тақпақтап айтуды талап етіп, екпіндік ырғақты күшейтеді. Ішкі ұйқас пен тұрақты бунақ динамика беріп, қимыл-әрекетті “өзінен-өзі” туғызатындай әсер қалдырады.
Осы тұрғыдан “Советстан” — қазақтың силлабикалық өлең жүйесіне тоникалық белгілерді молынан енгізуге болатынын дәлелдеген туынды ретінде бағаланады.
“Сыр сандық”: ойнақы өрнек және жаңа ырғақ
Сәкен өлеңді ойға құру, ақ өлеңге іш тарту, мазмұнды түрмен ашу сияқты ізденістерге ерік берді. Сөйтіп, өзінің сылқым сылдыры мен ойнақы өрнегі арқылы “Сыр сандық” дүниеге келді.
Сыр сандықты ашып қара,
Ашып қара, сырласқым.
Сым пернені басып қара,
Басып қара, жырласын…
Өлеңнің “дөңгелене” өрнектелуі, шалыс ұйқас арқылы инверсияның күшеюі — динамиканы ойнақы еткен тәсіл ретінде сипатталады. Бұл ізденістер халықтың эстетикалық талғамын қалыптастыруға ықпал етті; еліктеушілер де көп болды.
Тарихи кезең айырмасы және идеялық тартыстар
Кейбір пікірлер Абай мен Сәкенді бір кеңістікте, бір өлшеммен қарап, айырманы тек идеялық тұрғыдан іздеуге бейім. Алайда олардың дәуірлік жағдайы екі басқа: Абай заманы — бодандық күшейіп, ұлттың “бел омыртқасы” үзілген тұс; сол себепті Шоқан, Ыбырай, Абайлар ағартушылық идеяға сүйенді.
Ал Сәкен сахнаға шыққан кезең — 1905 жылғы революциядан бастап, азаттық пен теңдік ұранына, төңкеріс дәуіріне, азамат соғысының аласапыранына ұласқан уақыт. “Еңбек — дүниенің тұтқасы, оның иесі — бейнетқор” дейтін идеяның елге өрттей жайылуы Сәкен үшін әрі мүмкіндік, әрі ауыр жүк болғаны ашық айтылады: ол бұл идеяға шүбәсіз сеніп, қызметін соған бағыштады.
Сәкеннің Абай туралы пікірталасы: Нәзір Төреқұловпен сөз қағысы
Сәкеннің Абай жайындағы ой-пікірлері айтыс мақаладан басталады. 1923 жылы Нәзір Төреқұлов “Темірқазық” журналының 1-санында Сәкеннің “Асау тұлпар” жинағына сын жазып, Абайдың өткір өлеңінен эпиграф келтіреді.
Сәкен Нәзірге қайтарған жауабында бұл сөздің тарихи-әлеуметтік контексін түсіндіруге тырысады: қазақ ішіндегі билік құрылымының өзгеруі, болыстыққа талас, ескі ықпалдың әлсіреуі сияқты құбылыстарды алға тартады. Мұнда Абайдың тегі туралы ишаралар болғанымен, Сәкеннің ұлы ақынның шығармашылық қуатына тіл тигізбегені байқалады.
Сонымен бірге, Нәзірдің қазақ тілін шала білуін дәлелдеу үшін Түркістандағы қазақ жігіттері оған қазақша үйренсін деп Абай жинағын бергенін, эпиграфтың да сол кітаптан алынғанын атап өтеді. Бұдан әрі Сәкен Абай лирикасынан үзінділер келтіріп, өз махаббат жырларын түсінбей сөз еткен пікірлерге жауап қатқаны айтылады.
Қорытынды ой
Абай мен Сәкеннің бауырластығы ең алдымен көркемдік тәжірибеде, өлең өрнегін жаңартуда көрінеді. Идеялық айырымдар уақыттың, тарихи жағдайдың салдары болуы мүмкін, ал жаңашылдық рух — өнердің ішкі заңдылығынан, сананың терең қабатында орныққан ұстаздық үлгіден бастау алады.