Патшамыз Қорлығайым деген қыз

Жоқшылықтағы отбасы және алтын балық

Баяғы заманда Бағдат шаһарында жоқшылықпен күн кешкен кемпір мен шал өмір сүріпті. Олардың сегіз жасар жалғыз ұлы болған. Кемпір үй шаруасын атқарады, ал шал ау тартып, іліккен азын-аулақ балықты талшық етіп, сонымен күнелтеді екен.

Баланың алғаш рет ау салуы

Бір күні бала: «Әке, мен де ау салуды үйренейін, бүгін мені жіберіңіз», – деп өтінеді. Шал мен кемпір жалғыздарының суға кетіп қалуынан қауіптеніп, рұқсат бергісі келмейді. Бірақ бала жылап-еңіреп қоймаған соң, амалсыз келіседі.

Бала ертеңіне ауын барып қараса, бір алтын балық ілініп қалыпты. Қуанғанынан үйге дейін жүгіріп келеді. Баласының олжасын көрген кемпір мен шал да қуанып, абыр-сабыр болып жүріп бір-біріне соғылысып, тіпті құлап та қалады.

Патша сыйы және күншіл уәзірлер

Шал алтын балықты патшаға апарады. Әуелде күзетшілер кіргізбей әуреге салғанымен, «патшаға тарту» дегенді естіген соң, патша өзі рұқсат етеді. Балықты көрген патша: «Өміріңде алтын балық ұстап көрмеген едің, мұны кім ұстады?» – деп сұрайды. Шал: «Кішкентай ұлым ұстады», – деп жауап береді.

Патша баланы алдырып, оған көп алтын береді. Бірақ бұл жағдайды көрген патшаның уәзірлері күншілдікке салынып, патшаны азғыра бастайды: «Алтын балық жалғыз болмауы керек, жұбын да таптыртыңыз», – дейді.

Екінші алтын балық және байлықтың келуі

Патша баланы шақырып алып: «Бұл балықтың жұбайын тауып әкел», – деп бұйырады. Бала үйіне жылап келеді. Сөйтіп қайта ау құрады. Барса, тағы да алтын балық ілініп жатыр екен. Балықты патшаға апарып береді.

Патша разы болып, мол қазына береді әрі кемпір мен шалға сарай салдырып береді. Кеше ғана жоқшылықта отырған отбасының үйі енді кең бөлмелі, дәулетті, сәулетті мекенге айналады.

Алтын суға апарар қауіпті сапар

Уәзірлердің өшпенділігі бұрынғыдан да күшейеді. Олар баланы барса-келмеске жіберудің амалын ойластырып, патшаға: «Алтын балық жай суда өмір сүрмейді, оған лайық алтын су керек», – деп кеңес береді. Аңқау патша сеніп, баланы алтын су әкелуге жұмсайды да: «Орындамасаң, дарға асамын», – деп қорқытады.

Бала әке-шешесімен қоштасып, ұзақ сапарға шығады: орман, өзен, биік асулар, елсіз шөлдер арқылы жүре береді. Жолда қой бағып жүрген қарияға кездесіп, мән-жайды айтады. Қария ұзақ ойланып: «Ондай су бар, бірақ жету де, қайту да оңай емес», – дейді.

Дария, тас қорған және тәуекел

Бала дарияға келсе, керуен тиелген кеме жағадан жаңа ғана қозғалып бара жатыр екен. Ол жартастан секіріп, сәті түсіп кеменің үстіне дәл түседі. Дариядан өтіп, көп күн жүріп, қыз патшасының тас қорғанына жетеді.

Қорғанның биіктігі сонша, төбесіне қараудың өзі қауіп. Бала қамығып жылайды, бірақ қарап жатпайды: қорғанды айнала жүріп, қабырғаға жанай өскен зәулім теректі көреді. Сол ағашпен өрмелеп, қорғанның басына шығады.

Қорған іші нұрлы сәулеге бөленіп тұр екен. «Бұл алтын судың сәулесі шығар», – деп ойлаған бала аялдамай ішке секіреді. Содан кейін есінен танып қалады.

Қорлығайымның шаһары және құпия қорғау

Бір кезде көзін ашса, өзі бір көрікті үйде жатыр. Үйде жан жоқ. Аздан соң есіктен бойжеткен қыз кіріп, баланың жайын сұрайды. Қыз: «Сені қорған ішінде мүшкіл халде жатқан жеріңнен алып келдім. Бүгін үшінші күн. Өз жайыңды айт», – дейді.

Бала Бағдаттан алтын су іздеп келгенін айтады. Қыз: «Іздеген суың осында бар. Бірақ бұл жер саған өте қауіпті. Мұнда адам перісінің уалаяты. Патшамыз — Қорлығайым. Халқының бәрі әйел, ер адамды көрсе өлтіреді», – дейді.

Қыздың өзі де бұл жақтың тумасы емес екенін айтып, өзін «Бағдат қызы» деп атайтынын есіне алады: балаға осы үйде көзге түспей тұруды өтінеді. Сөйтіп олар апа мен іні есебінде бірге тұрады.

Тұздың дәмі және әшкерелену

Бағдат қызы патшаның аспазшысы екен. Ол түрлі жеміс пен тәтті өсімдіктен ас әзірлейді, бірақ тұз дегенді мүлде білмейді. Бір күні бала қалтасының түбінде жүрген бір кесек тұзды қазанға тастап жібереді.

Ас бұрынғысынан әлдеқайда дәмді болып, Қорлығайым аспазшы қызды шақырып: «Бүгінгі асты кім пісірді?» – деп сұрайды. Аспазшы қыз қорыққанынан: «Он бес жыл бұрын ешкімге білдірмей жүкті болып, қыз тудым. Сол қызым бүгінгі асты пісірді», – деп алдайды.

Патша қала халқын алтын көлдің жағасына жинап, бәріне суға түсуге бұйырады. Сол кезде баланың ер екені анықталып, патша оның басын кесуді әмір етеді.

Келісім, алтын су және Шолақ пері

Қорлығайым балаға: «Саған ықыласым түсті. Ықтияр берсең, саған тиемін, тағымды да беремін», – дейді. Бала келіседі, бірақ бір тілегін айтады: алтын суды Бағдат патшасына жеткізіп, бұйрығын орындамақ.

Қорлығайым бұл тілекті қабыл алып, бас уәзірі Шолақ періге бұйырады: «Керекті мөлшерде алтын су алып, баланы қанатыңа отырғызып Бағдат патшасына жеткіз», – дейді.

Шолақ пері баланы Бағдат сарайына жеткізіп, алтын балық жүзетін хауызды көрсетуді тапсырады. Сондай-ақ, қажет кезінде шақыру үшін шашынан екі тал жұлып беріп: «Керек болғанда, мұны тұтат», – дейді.

Бала патшаға барып: «Хауызды қараңыз», – дейді. Хауыз алтын суға лық толып тұр екен. Патша қуанып, есепсіз сыйлық береді. Үйіне оралған баласын әке-шешесі әуелде танымай да қалады: қайғы мен қапалықтан жүдеп кеткен екен, әрең танып, үлкен той жасайды.

Екі алтын құс және биліктің ауысуы

Уәзірлер тағы да тыныш таппай, патшаны үшінші рет азғырады: «Дүниеде екі алтын құс бар дейді. Соны алдырсаңыз, мәртебеңіз арта түсер еді», – дейді. Патша тағы сеніп, баланы екі алтын құсты әкелуге жұмсайды.

Бала бұл жолы Шолақ перінің шашын тұтатып, Қорлығайымға ақылдасуға барады. Қорлығайым екі алтын құсты өзі табатынын айтып, Шолақ періні өзге елде патша болып отырған ағасына жібереді: «Қорлығайым қарындасың тұрмысқа шығады, тойына шақырады; екі алтын құсын шашуға ала келсін», – деп сәлем жолдатады.

Сөйтіп ағасы екі алтын құсын алып келеді. Қорлығайымның отыз күн ойыны, қырық күн тойы өткен соң, бала екі алтын құсты алып, Шолақ перінің қанатымен еліне қайтады.

Осылайша кемпір мен шалдың баласы екі елді билеп, Қорлығайымды әйелдікке алып, мұратына жетеді. Ал Қорлығайымға аспазшы болған Бағдат қызы — сол баланың туған апасы, кемпір-шалдың тұңғыш қызы екен: оны бес жасында белгісіз бір нәрсе көтеріп әкеткен көрінеді. Ол да ата-анасын тауып, қауышу қуанышына бөленеді.