Сөздің көп мағыналылығымен байланысты мұндай өзгешелік көркем әдебиет
Көп мағыналы сөз бен омоним: ұқсастық және түбегейлі айырма
Көп мағыналы сөздер өздерінің сыртқы формасы (тұлғасы) жағынан омонимдерге ұқсайды. Осы ұқсастық оларды бір-бірінен ажыратуды кейде қиындатады. Стилистика сабақтарындағы талдауларда студенттер бұл екеуін шатастырып, қателесіп те жатады.
Айқындаушы белгі
Көп мағыналылық
Бір сөздің бірнеше мағынасы болады, бірақ олардың арасында мағыналық байланыс сақталады.
Омоним
Тұлғасы бірдей болғанымен, мағыналары арасында ешқандай байланыс жоқ бірнеше сөз.
Мысал: «ай» сөзі
Қазақ тілінде ай сөзі көбіне көп мағыналы сөз ретінде де, омоним ретінде де қаралады. Көп мағыналылық тұрғысынан ол бірнеше мәнде жұмсалады:
- Астрономиялық атау: ай туды, ай батты
- Уақыт өлшемі: екі ай, айдан асты
- Теңеу, көрік-әдемілік мәні: айдай, «ай десе аузы…», Айсұлу
- Ауыспалы мағына: айға қолы жеткендей
Бұл төрт қолданыстың ұғымдары әр басқа болғанымен, олардың арасында мағыналық байланыс сақталады. Сондықтан мұндағы ай — айналып келгенде бір сөздің көп мағыналылығы.
Ал омоним ретінде «ай»
Ай сөзі тілде омоним түрінде де айтылады: кәріліктің айы өтті, соның айы өтіп тұр; ай, Айша, бері келші; ай далада ақ отау, аузы-мұрны жоқ отау.
Міне, осылардағы «ай» мен жоғарыдағы көп мағыналы сөз ретінде келген «ай» өзара омоним болады: сыртқы тұлғасы бірдей, бірақ мағынасы бөлек.
Мысал: «ат» сөзі
Ат сөзі де омонимдік қатар жасайды: ат — зат есім, ат — етістік. Бұл екеуінің арасында да мағыналық байланыс жоқ. Демек, бұлар — жеке-жеке екі сөз.
Көп мағыналы сөз бен омоним стиль түрлеріне қатысы жағынан да өзіне тән ерекшеліктері бар, бір-бірінен алшақ тұрған құбылыстар. Енді осы екеуін стильдік сипаты тұрғысынан бөлек қарастырайық.
Көп мағыналы сөздердің стильдердегі қызметі
Сөздің көп мағыналылығы, негізінен, жалпы халықтық ауыспалы мағынаның негізінде жасалады. Көп мағыналы сөз кез келген стильде қолданыла береді, бірақ ең жиі ұшырасатын өріс — көркем әдебиет.
Көркем мәтіндегі «көз» және «күн»
Көркем әдебиетте автор әрбір тілдік құбылысты белгілі бір көркемдік мақсатпен қолданады. Мұндайда көп мағыналы сөздер ерекше икемді келеді. Мысалы, бір үзіндіде көз сөзі әр сөйлемде әр басқа мәнге ауысып, сөз қайталаудан да сақтайды.
«көз» мүмкіндігі
Бірде — адам, бірде — таныс, енді бірде — ел-жұрт мәнін бере алады.
«күн» мүмкіндігі
Кез, уақыт, шақ мәндерімен қатар, өмір, жағдай, келешек сияқты астарлы реңктерді де көтереді.
Мәселен, стильдік жатықтық тұрғысынан «әжесі тірі болған кез (уақыт)» дегеннен гөрі «әжесі тірі болған күн» тіркесі ықшам әрі әсерлі естіледі. Сол сияқты «қайғысыз, қамсыз шағы» деудің орнына «үмітті, жарық күні» деу — көркемірек.
Абай тіліндегі «күн» сөзінің мағыналық өрісі
Күн сөзінің көп мағыналылығы сөйлеу тілінде де, әсіресе көркем әдебиетте кең ашылады. Абай өлеңдерінде ол зорлық, қиын-қыстау, жағдай, уақыт, кез, өмір, келешек тәрізді мәндерде қолданылады.
Мысал жолдар
«Не күн туды басыңа…», «…күн өткізбек», «…күнім…», «Біреуінің күні жоқ біреуінсіз».
Ғылыми, ресми және кеңсе стильдеріндегі айырма
Ғылыми, ресми және іс қағазы стильдерінде көп мағыналы сөздер қолданылады, бірақ көркем әдебиеттегідей бір сөзді екі-үш мағынада қатарластырып, жарыстыра қолдану сирек кездеседі. Өйткені бұл стильдерде дәлдік пен бірмәнділік басым.
«Жан» сөзінің стильдік ұтымдылығы
Көркем әдебиетте ақын-жазушылар көп мағыналы сөзді бір сөйлемнің, тіпті бір өлең жолының ішінде әр түрлі мәнде қатар қолдана береді. Бұл тәсіл сөздің стильдік қызметін күшейтеді.
Мысалдағы мағыналық жіктеліс
Өлеңдегі жан сөзі кейде:
- адам мағынасында («бір жанға», «бір жанмын»)
- көңіл, сана, ақыл-ой мәнінде («жаным жара» — көңілім қаяу деген астар)
Кей жағдайда бірінші қолданыстың қай мағынада тұрғанын дәл айту қиын болуы мүмкін: оқушы оны әрі адам, әрі жан (рухани мән) ретінде түсіне береді. Мұндай көпқабатты мағына — көркем стильдің сипаты.
Абай тіліндегі жан сөзінің іркес-тіркес келуі де стильдік реңкті күшейтеді: «Сүйкімді тірі жанға неткен жансың…» дегендегі алғашқы жан — ел-жұрт мәніне жақын, ал екіншісі — кәдімгі адам мағынасы. Ой ықшам, әсері анық.
Прозада да осындай құбылтып қолдану ұшырайды: бір жерде жан — «айналайын, қарғам» тәрізді қаратпа-еркелету мәнінде, келесі жерде өз тура мағынасында жұмсалады. Нәтижесінде сөздің көп мағыналылығы жаңа қырынан көрінеді.
«Көп» және «мал» сөздері: мағыналық құбылу және стиль
Тілімізде көп және мал сөздері де көп мағыналы болып келеді. Мұндай сөздердің әр түрлі мағыналары әдеби тілдің көптеген стильдерінде және сөйлеу тілінде қатар кездеседі (бірінде аздау, екіншісінде көбірек).
Дегенмен көп мағыналы сөзді сан алуан қырынан құбылтып қолдану көбіне көркем әдебиетте, сондай-ақ публицистикалық стильде және ара-тұра сөйлеу тілінде, қоғамдық ғылым саласындағы зерттеулерде айқын байқалады. Өйткені ауыспалы мағына да, одан туатын көп мағыналылық та алдымен осы салаларда жиірек қалыптасады.
Публицистикалық стильден нұсқа
Публицистикада көп мағыналы сөздің қатарласа келуі көркем әдебиетке қарағанда сиректеу ұшырайды. Мысалы: «…күн сайын шамалы болса да табыстарға жетіп отыру керек» тәрізді қолданыста күн — «күн сайын» тіркесінде уақыттық өлшем ретінде берілген.
Ғылыми стильде де кездесетін көп мағыналылық
Көп мағыналы сөз кейде ғылыми стильде де қолданылады. Мысалы, сағат сөзі бір сөйлемде екі түрлі мағынада қатар келуі мүмкін: уақыт өлшемі және соғатын механизм (сағаттың өзі).
Мысал: «Егер сағат әр сағат сайын соғып отыратын болса, ол бір тәулік ішінде неше рет соғады?»