Агробизнестің экономикалық тиімділігін арттыру
Агроөнеркәсіптік кешен: соңғы онжылдықтағы құрылымдық өзгерістер
Соңғы 10 жыл ішінде еліміздің бүкіл экономикасымен қатар агроөнеркәсіптік кешенде де елеулі құрылымдық өзгерістер мен нақты нәтижелер байқалды. Бұрын мемлекеттік меншікте болған шаруашылықтар мен кәсіпорындарды мемлекет қарамағынан алу және жекешелендіру үдерісі барысында меншіктің әртүрлі формалары қалыптасып, нығая түсті. Соның арқасында ел халқының шамамен 40%-ын қамтитын ең ірі салалардың бірі біртіндеп нарықтық қатынастарға бет бұрды.
Өтпелі кезеңнің ауыр салдары
- Егістік көлемі айтарлықтай қысқарды.
- Мал басы бірнеше есе азайды.
- Ауылдық жерлерде жұмыссыздық күшейді.
Осындай күрделі кезеңде, 1997 жылы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев елге ұзақ мерзімді бағдар берген «Қазақстан–2030» стратегиясын жариялап, қоғамға үміт пен бағыт ұсынды.
1997 жыл қарсаңындағы ахуал: сандар сөйлейді
Қалыптасқан жағдай мемлекет тарапынан жедел әрі жүйелі шараларды талап етті. Шығынды шаруашылықтарды банкроттау тетігі іске қосылып, нәтижесінде 1998 жылы берешек көлемі 67,2 млрд теңгеге дейін қысқарды.
Бағдарламалар мен заңнамалық негіз
«Қазақстан–2030» стратегиясы ауыл шаруашылығын жаңғыртуға серпін берді. Оны жүзеге асыру мақсатында 2000–2002 жылдарға арналған салалық даму бағдарламасы іске қосылды. Сонымен қатар нарықтық механизмдерді орнықтыратын бірқатар заңдар қабылданды:
- «Астық туралы» заң
- «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» заң
- Егіншіліктегі «Тұқым шаруашылығы туралы» заң
Қаржыландыру және институттар: жаңа тірек құрылымдар
Тауар өндірушілерді жаңа техникамен қамтамасыз ету үшін «ҚазАгроҚаржы» АҚ құрылып, шаруаларға жеңілдікті несие арқылы лизингтік техника ұсыну басталды. Мемлекеттік қолдауды күшейту үшін қаржылық мүмкіндігі жоғары бірқатар ұйымдар іске қосылды:
Дегенмен, саладағы жағдайды түбегейлі жақсарту және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік қолдауды күшейтіп қана қоймай, бөлінген қаржының тиімділігін арттыру қажеттігі айқын болды.
2003–2005: «Ауыл жылдары» және жаңа міндеттер
Елбасының тапсырмасымен 2003–2005 жылдар «Ауыл жылдары» деп жарияланып, осы кезеңге арналған мемлекеттік азық-түлік бағдарламасы қабылданды. Бұл ауыл инфрақұрылымын, өндіріс әлеуетін және нарыққа бейімделу тетіктерін күшейтуге бағытталған маңызды кезең болды.
Бүгінгі жобалар мен басым бағыттар
- Бұрынғы бақтар мен жүзімдіктерді қалпына келтіру
- Мәшинелік және тамшылатып суару сияқты прогрессивті тәсілдер арқылы көкөніс шаруашылығын дамыту
- Жылыжайлар салу және өнім өндірісін тұрақтандыру
Сонымен бірге республикалық бюджет есебінен көпжылдық жеміс ағаштары мен жүзімдіктер өсірушілердің шығындарының бір бөлігін өтеу бойынша шаралар қарастырылуда.
Кооперация, өткізу жүйесі және холдингтік басқару
Ауқымды жобаларды іске асыруда негізгі рөл 2006 жылы құрылған «ҚазАгро» ұлттық компаниясына жүктелді. Холдингтен ауыл шаруашылығы өндірісіндегі мәселелерді жүйелі шешу, саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыру, ауылдық тауар өндірушілердің кооперациясын ынталандыру, өндірілген өнімді өткізудің кепілді жүйесін құру және инфрақұрылымды дамыту бағытында үлкен нәтиже күтіледі.
Ғылым мен инновация: өндіріс тиімділігін өсіретін фактор
Аграрлық ғылымды дамыту және ғылыми жетістіктерді өндіріске жедел енгізудің маңызы артқандықтан, биыл «ҚазАгроИнновация» мамандандырылған компаниясы құрылды. Оның міндеті — ғылымды, білімді, өндірісті және коммерцияланатын инновациялық қызметті бір арнаға шоғырландыру, сондай-ақ аграрлық ғылымға инвестиция тарту. Осыған байланысты бұған дейін аумақтық-салалық құрылымдар негізінде жұмыс істеген ғылыми-өндірістік орталықтар аталған компания аясында біріктірілуде.
Қорытынды көзқарас: бәсекеге қабілетті әрі табысты сала
Жүргізіліп жатқан құрылымдық өзгерістердің түпкі мақсаты — саланың бәсекеге қабілеттілігін және табыстылығын арттыру, экономикалық әлеуеті жыл сайын күшейіп келе жатқан елімізді қуатты аграрлық-индустриялық мемлекет ретінде қалыптастыру.
Соңғы онжылдықта қол жеткізілген жетістіктер алдағы жылдары еселене түседі деген сенім бар. Ұзақ мерзімді дамуды айқындаған «Қазақстан–2030» стратегиясының кезең-кезеңімен іске асуы агроөнеркәсіп кешені қызметкерлерін жаңа міндеттерге жұмылдыра бермек.
Тәуелсіздікке дейінгі жүйе және нарыққа өтудің күрделілігі
Кеңес Одағы кезеңінде Қазақстан ауылдарына тыңайтқыш, гербицид, ауыл шаруашылығы машиналарын сатып алу, егін орағын жүргізу, сондай-ақ астық, ет және сүтті тасымалдау мен өңдеуді қаржыландыру үшін орталықтандырылған түрде жыл сайын 1985 жылдың бағаларымен шамамен 4 млрд рубль көлемінде дотация бөлінетін.
Экономикалық дербестіктің шектеулері
- Экономиканың дербестігі туралы айту қиын еді: ірі кәсіпорындардың 80%-ы одақтық бағыныста болды.
- Республикаға негізінен тамақ және жеңіл өнеркәсіп салаларын басқару құқығы ғана қалды.
1990-жылдардың басында «саясат экономиканың алдында жүрді», алайда уақыт бәрін өз орнына қойды. Егемендік алғаннан кейін жаңа мемлекеттерге дербес экономикалық жүйе құру міндеті тұрды. Нарыққа өту бағыты алдын ала айқын болғанымен, көшу моделін таңдау күн тәртібіндегі ең күрделі мәселенің бірі болды.