Эстон халқының мәдениеті мен фольклоры
Дайындаған: Дана Мырзақадырова
Эстон халқының мәдениеті мен фольклоры
Төрткүл дүниенің түкпір-түкпіріндегі өзге халықтардың фольклоры секілді, Эстония фольклоры да эстон мәдениетінің ажырамас бір бөлігі. Ол халықтың дүниетанымы, тарихи жадын сақтайтын тәжірибесі, эстетикалық талғамы мен тұрмыс салтын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін рухани қазына ретінде бағаланады.
Зерттелуі мен жинақталуы: негізгі кезеңдер
Алғашқы қағазға түсуі
Эстон фольклорын жүйелі түрде қағазға түсіру ісін 1843 жылдан бастап Фридрих Рейнхольд Крейцвальд қолға алды. Ол зерттеудің маңызды нысаны ретінде Эстониядағы тарихи аймақ — Вирумааны таңдады. Көпжылдық еңбектің нәтижесінде 1866 жылы «Эстония халқының көне ертегілері» атты еңбегін жариялады.
Ерте дереккөздердегі мәліметтер
Эстон фольклоры туралы тың деректерді Gesta Danorum еңбегінен де кездестіруге болады. Онда соғыс кезіндегі жауынгерлердің түнгі уақытта шайқас күтіп отырғанда айтқан әндері жөнінде мәлімет беріледі. XIII ғасырдағы Генрих Левонский эстондардың салт-дәстүрі мен олардың түсінігіндегі құдайлар және рухтар туралы жазады.
XVI–XIX ғасырлар: сипаттама мен жүйелеу дәстүрі
1578 жылы Бальтазар Руссов қасиетті Иоанн күні және жаз ортасында тойланатын мерекелерге сипаттама береді. 1644 жылы Иоганн Густафф эстондарда құдайға табыну рәсімдерінің ерекше маңызын атап өтеді. 1865 жылы Ж. Беклер жергілікті халықтың ырым-тыйымдарын зерттейді.
1778 жылы И. Г. Гердер эстон халық әндерінің неміс тіліне аударылған жеті томдығын жариялады. XIX ғасырдың басындағы эстофильдік ағарту кезеңінде Балтық жағалауындағы немістердің эстон фольклорына қызығушылығы айқын күшейді.
Қоғамдық бастамалар және ірі жинақтар
Сол кезеңде Ж. Розенплантер негізін қалаған, эстон тілінде Эстония әдебиеті мен фольклорын таныстыратын журнал жарық көрді. 1842 жылы Таллинде эстон әдебиеті қоғамдық қоры құрылды.
Қордың басшысы әрі эстон фольклорын жинақтаудың атасы саналған Якоб Хурт 1870 жылдан бастап зерттеу жүргізіп, 12 400 жолдық мұра қалдырды. 1875–1876 жылдары «Ескі арфа» атты екі томдық халық әндері жинағы жарияланды. Бұл ізденістің жалғасы ретінде тағы екі том 1938–1941 жылдары жарық көрді. 1904–1907 жылдары «Сет әндері» атты үш томдық жинақ басылды.
Маттиас Айзеннің еңбегі
Эстон фольклорын жинақтауда 1880 жылдан бастап үздіксіз еңбек еткен ғалым Маттиас Айзеннің зерттеулері шамамен 90 000 жолды қамтиды. Бұл көлем оның фольклор мұрасын жүйелеудегі орнының айрықша екенін көрсетеді.
Жанрлық құрамы және негізгі бағыттар
Эстон фольклорын шартты түрде үш үлкен салаға бөлуге болады: ауызша тараған фольклор, музыка өнері, би өнері. Осылардың ішінде ең кең тарағаны — ауызша фольклор.
Ауызша фольклордың 4 түрі
- Халық әндері
- Баяндау сипатындағы фольклор
- Мақал-мәтелдер
- Жұмбақтар
Мақал-мәтелдер мен жұмбақтар фольклордың қысқа формаларына жатады.
Баяндау фольклорының жанрлары
Мазмұны мен формасына қарай баяндау сипатындағы фольклор үш жанрға жіктеледі: ертегілер, дәстүрлер (аңыздық әңгімелер), анекдоттар. Соңғы жылдары зерттеушілер бұған төртінші жанр ретінде ертеде дәстүрмен тікелей байланысты туған ертегілерді де бөліп қарастыруда.
Синкретті табиғаты: ән, мәтін, саз, би
Эстон фольклоры — бірнеше қасиетті бойына жинаған синкретті өнер. Халық әндерінің орындалуы, мәтіні мен сазы көбіне биге икемді болып келеді, ал билер міндетті түрде музыкалық сүйемелдеуді қажет етеді.
Халық әндері: түрлері, поэтикасы, дәстүрі
Екі үлкен топ
Эстон халық әндері екі топқа бөлінеді: руникалық (көне) әндер және жаңа формадағы рифм әндер.
Рифм әндері өз ішінде: (1) тақырыптық әндер және (2) әннің атқаратын қызметіне байланысты туған әндер болып жіктеледі.
Халық әндері алдыңғы ұрпақтың кейінгі толқынға қалдырған ойы мен сезімін көркем, әсерлі тілмен жеткізіп, өзіне тән орындау стилі және поэтикалық ерекшелігімен дараланады.
Көне әндердің тілдік-поэтикалық белгілері
Көне әндер архаикалық тіл сипатымен ерекшеленеді: аллитерация мен параллелизм (егіздеу) жиі кездеседі.
Эстон әндерінің көбі 8 буынды болып келіп, динамикалық екпін бірінші буынға түседі.
Эпос дәстүрі және «Калевипоэг»
Эстон әндері мен эпостарын құрастыруды алғаш бастағандардың бірі — Ф. Р. Фельман. Оның ісін жалғаған Ф. Р. Крейцвальд 1857–1861 жылдары эстон мәдениетінде айрықша орын алатын, ән, би және дәстүр элементтері тоғысқан «Kalevipoeg» эпосын жариялап, халыққа ұсынды.
Той дәстүрі және әннің орны
Халық әндерінің көптеген түрі XIX ғасырдан бастап той үстінде жиі орындала бастады. Эстон дәстүрі бойынша үйлену тойында қалыңдық жақтан және күйеу жақтан бір-бір орындаушы шығып, ән айту сайысына түсетін болған.
Тойдың ең маңызды сәттері әнмен тікелей байланысты еді. Әдетте орындалатын әндердің басым бөлігін қалыңдықтың өзі айтуы тиіс болғандықтан, қыз баланың әншілік қабілеті жоғары бағаланған. Тіпті ән айта алмаған қыздың тұрмысқа шығуы қиындық тудыратын жағдайлар да кездескен.
Осы дәстүр халық әндерінің кең сақталып, дамуына үлкен ықпал етті. Ән айту дәстүрі әсіресе Кихну аралында кең дамыған.
Әйел орындаушылардың үлесі
Эстонияда ән айту дәстүрін жаңғыртып, таратуда әйелдердің үлесі ерекше. Олардың арасынан шебер орындаушылар мен дарынды композиторлар шықты.
Солардың бірі — Пайсту аралында дүниеге келген Эпп Вазар (1828–1895). Оның жеткізуімен 1874–1875 жылдары 800 халық әні жазылып алынған.
XX ғасырдың басында қарапайым шаруа әйелі Мико Одэнің айтуымен Я. Хурт 20 мың жолдан асатын жыр жолдарын қағазға түсірді. Бұл қатарда Анна Вабар да айрықша аталады: ол тек орындаушы ғана емес, импровизатор ретінде де танылған.
Балладалар мен тақырыптық әндер
Баллада дәстүрі
Эстон фольклорында кең тараған түрлердің бірі — балладалар. Олар көбіне ертедегі феодалдық қоғам кезеңімен байланысты.
Сол дәуірдің балладаларына «Жазықсыз қыз», «Алтын әйел» сияқты туындыларды жатқызуға болады. Кейбір балладалар фин және карель фольклорымен ұқсас.
Ескі балладаларда қоғамдық мәселелер жиі көтеріледі: «Сатылған қыз», «Қызын өлтірген әке». Тұрмыстық тақырыпқа жақындарына «Жоғалған қаздар», «Ұрланған жылқы» балладалары жатады.
Еңбек және маусымдық әндер
Ескі дәстүрдің ізі еңбекке қатысты әндер мен салт-дәстүрден туған әндерден анық көрінеді. Бақташы өміріне арналған әндер Эстонияның оңтүстігінде көбірек сақталған.
Көптеген әндер үй шаруасын атқару барысында туған. Маусымдық әндерге қасиетті Иван күні, Мартын және Катеринин мерекелерінде айтылатын әндер жатады.
Мұңды, зарлы әндер қалыңдықтың өз үй-ішімен қоштасу сәтінде және жерлеу рәсімдерінде орындалған.
Ескерту: Эстон фольклорында әскери әндер мен батырлық жырлардың үлесі салыстырмалы түрде аз.
Ертегілер, аңыздық проза және анекдоттар
Ертегілердің таралу аймағы және сипаты
Ертегілер ең кең тарап, жақсы сақталған өңір — Эстонияның оңтүстігі. Бұл аймақтағы ертегілердің мазмұны көбіне орыс ертегілеріне ұқсас келеді. Сондай-ақ мұнда әлі күнге дейін шебер ертегішілерді кездестіруге болады.
Қазіргі таңда К. Юргенсон мен П. Кяэрдің халық аузынан жазып алған ертегілері құнды мұра ретінде бағаланады.
Эстон ертегілерінде наным-сенім, ырымдар және күнделікті өмір көріністері мол ұшырасады. Сюжет алуан түрлілігі мен варианттарының көптігімен қиял-ғажайып ертегілер ерекше көзге түседі. Сонымен бірге жануарлар туралы және ақымақ дәулер жайлы ертегілер де кең тараған.
Тәрбиелік өзек: әділдік пен еңбек
Эстон ертегілерінің сүйіктілерінің бірі — «Үй иесінің қызы және жетім» ертегісі. Онда жетім қыздың еңбекқорлығы мен жанашыр мінезі оны бақытқа жеткізетіні, ал қатігез үй иесінің қызының мұратына жете алмайтыны айтылады. Яғни, бұл ертегілер жақсылықтың еленетінін, әділдіктің жеңетінін ұғындырады.
Ұқсастықтар мен кейіпкерлер жүйесі
Танымал ертегілердің қатарына «Алып жігіт» ертегісін де жатқызуға болады: ол орыс халқының «Иван — Медвежье ушко» ертегісімен мазмұндас. Қиял-ғажайып ертегілердің бір бөлігі неміс ертегілеріне жақын.
Жануарлар туралы ертегілерде негізгі кейіпкерлер — аю, қасқыр, түлкі. Үй жануарларынан ит, мысық, ат және қораз кездеседі. Діни сарындағы ертегілерде ешкі, қой, шошқа және бұқа бейнелері ұшырайды.
Балалар ертегілеріндегі кейіпкерлердің белгілі бір дәрежедегі сәйкестігі эстон балалар ертегілерін беларусь және украин ертегілеріне жақындатады.
Сатиралық циклдер және анекдоттар
Алыптар, ақымақтар және сұмдар жайлы ертегілер көбіне сатиралық әжуамен құрылады әрі циклдік сипат алады. Мұнда жиі жағдайда байлар прототип ретінде алынып, оларға қарсы қарапайым, бірақ айлакер шаруа Анте бейнесі қойылады. Анекдоттарда сараңдық пен жалқаулық сияқты жағымсыз қасиеттер сыналады.
Аңыздық проза және тарихи жырлар
Аңызға құрылған прозалық туындылар халықтың қоныстанған табиғи орта ерекшеліктерімен байланысты. Ең танымал аңыздар тобы таулардың, жазықтардың, шөлді алқаптардың, өзен-көлдердің пайда болуы туралы әңгімелерді қамтиды.
Мистикалық аңыздардың тақырыбы — қарғыс, өлілер, үй кезіп жүретін әруақтар мен елестер.
Эстон тарихи жырлары басқа халықтармен салыстырғанда аз. Олар көбіне ескі бекіністер мен немістердің жаулап алу кезеңімен сабақтас. Негізгі кейіпкерлер қатарында Швеция королі Карл XII және Ресей патшасы Петр I-дің Эстон аумағына жорықтары кезінде туған сюжеттер айтылады.
Тарихи жырлардың едәуір бөлігі Калевипоэг төңірегіне топтасады: ол ерлігімен танылып, қарапайым халыққа көмектесіп жүрген қаһарман ретінде сипатталады. Калевипоэг туралы жырлар Эстонияның солтүстік-шығысы Причудьяда кең тарап, орыс батыры Добрыня Никитич туралы жырлармен белгілі дәрежеде араласып, параллель түрде қолданылған.
Сааремаа аралында алып Тюшль жайлы жырлар да кездеседі.
Ұлттық ойындар: драмасыз мәдени кеңістік
Эстон фольклорында халықтық драма дерлік кездеспейді. Оның орнына ұлттық ойындарға қызығушылық пен сүйіспеншілік өте жоғары болып, кең тараған. Ұлттық ойындардың негізгі мәні — жастардың сауық құрып, көңіл көтеруі.
Қысқы ойындар және ортақ мұра
XIX ғасырда ұлттық ойындар ауыл мерекелерінде көңілді бимен жалғасып отырған. Ойындардың қызатын шағы қыс мезгілі болғандықтан, олардың бір бөлігі «қысқы мерекелік ойындар» ретінде белгілі. Ескеретін жайт: эстон ойындары финн халықтарына да ортақ мұра саналады.
Сюжет, қимыл, диалог
Ең көне ойындар аллитерациялық музыка сүйемелдеуімен өтіп, архаикалық тіл мәнерімен ерекшеленеді. Сюжеттері қарапайым тұрмыстан алынады: бақташының қойын қасқырдан қорғауы («Қасқыр мен қой»), қаршығаның тауық ұрлауы, жоғалған жылқыны іздеу. Ойындар әнмен басталып, диалогқа ұласып, белгіленген қимыл-қозғалыспен аяқталады.
Ерлерге арналған ойындар
Кей ойындар тек ер адамдарға арналған болып, спорттық мінез-құлықты дәріптеген. Қысқы ойындарда жерге сабан төселіп, тепе-теңдік сақтау, ептілік сияқты дағдылар жетілдірілген. Бұл машықтар аң аулау, асау үйрету секілді ерлер еңбегіне де пайдалы болған.
Мақал-мәтелдер: тобықтай түйін
Эстон мақал-мәтелдері де біздің халықтағыдай «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» қысқа әрі нұсқа жеткізеді. Төменде мәтінде келтірілген үлгілер берілді:
Наным-сенімдер мен тұрмыстық ырымдар
Ақша, береке, дастархан
Эстондардың түсінігінде әмиянда балық қабыршағын алып жүру ақшаның көбеюіне әсер етеді. Сондай-ақ ең ұсақ тиынды да тастамау керек: тастасаң, кедей болып қаласың деген сенім бар.
Жаңа жыл дастарханында кемінде 12 түрлі тағам болуы шарт деп есептеледі. Бұл — жыл бойы тоқшылық, мол өнім және береке болады деген ырым.
Үйден шығар алдындағы және үй ішіндегі тәртіп
Үйден шығар алдында бір тілім нан жеу құп көріледі: жемей шықса, бақытсыздық болады деп ұғынады. Тамақтан кейін үстелді арнайы майлықпен сүрту дұрыс саналады: қолмен сүртсе — үй ішінде ұрыс-керіс болады, ал қағазбен сүртсе — аштыққа ұрындырады деген түсінік кездеседі.
Жаңа жылдың алғашқы күні үйге бірінші болып ер адам кірсе — жыл қуаныш пен шаттыққа толады, ал әйел адам кірсе — бақытсыздық әкеледі деген наным да бар.
Рождество және мерекелік цикл
Эстондар үшін маңызды мейрамдардың бірі — Рождество. Бұл мереке уақыт жағынан ұзақ кезеңді қамтып, дәстүрлі түрде үш бөлікке бөлінеді:
1) Рождество
25–27 желтоқсан
2) Жаңа жыл
31 желтоқсан – 1 қаңтар
3) Үш король күні
6 қаңтар
Әлемнің басқа халықтары секілді, эстондар да жаңа жыл қарсаңында үйлерін тазалап, өздері де тазарған соң шіркеуге баруды міндет санайды. Одан кейін үйлеріне сабын алып келеді де, осы сәттен бастап жаңа жыл басталды деп есептейді. Бұл ырым финн-угор халықтарынан келе жатқан көне қабаттармен байланыстырылады.
Бұрын мереке күндері арғы дүниеге кеткен туыстардың рухы үйге оралады деп сенген. Рухтарды дәмді тағамдармен қарсы алып, үй ішінде айқай-шусыз, тыныштықпен шығарып салу керек делінген.
Жаңа жыл күні жатын бөлмелерді бос қалдырған: «рухтар түнейді» деп түсініп, өздері күндіз әкелген сабанның үстіне түнеген. Сабанды дәстүр бойынша 3–7 күн сақтап, кей жерлерде Үш король күні аяқталғанға дейін (6 қаңтарға дейін) ұстап отырған.
Музыка және ұлттық аспаптар
Балтық бойындағы басқа елдер секілді, аспапты музыка мен ұлттық музыкалық аспаптар эстон мәдениетінде маңызды орын алады. Қазіргі эстрада жанрындағы әндерде де ұлттық аспаптардың сүйемелін кездестіруге болады.
Ұлттық аспаптарға волынка және каннель жатады. Эстондар балаларға жастайынан музыканың құдіретін ұғындыруға тырысып, ән айту қабілетін дамытуда флейтаға да сүйенеді.
Эстон ұлттық аспаптарын Херберт Тампере екі үлкен топқа жіктейді: бірінші топқа волынка мен варган, екінші топқа гитара, фортепиано және скрипканы енгізеді.
Эстон мифологиясы: құдайлар, рухтар, о дүние
Эстон мифологиясы фин мифологиясына жақын болғанымен, көне эстон нанымдарын эпикалық шығармалар арқылы да қалпына келтіруге болады. Солардың ішінде басты орын алатыны — «Kalevipoeg» поэмасы.
Жоғары құдірет және табиғат күштері
Ежелгі эстондықтар үшін Жоғары құдірет иесі — Jumala. Ал Taara — барлық қарым-қатынастың атасы әрі найзағай құдайы, соғыс құдайымен байланысты күш, күннің басқарушысы ретінде сипатталады. Оған орманда волынка үнімен табыну іздері айтылады.
Rugutaja — жер құдайы, Tulu ema — жел анасы.
Халық арасында күні бүгінге дейін Metsa isa, Metsik деп аталатын, малға әмірін жүргізетін долы орман рухына сенім сақталған. Оның құрметіне көктемде ән айтылып, би биленеді.
Теңіз құдайы және рухтар әлемі
Су құдайына қатысты түсініктер финдерге қарағанда әлсізірек дамыған деп айтылады. Дегенмен теңіз — байлық пен берекенің бастауы, ал Ahti — теңіз құдайы ретінде сипатталады: ол адамдардан алым алып, есесіне мол балық береді деген ұғым бар.
Профессор В. Ф. Миллер Ahti және Ванемуйне құдайларының бейнесінен батырлық сюжеттердегі Садко мен теңіз патшасының прототипін көреді.
Рухтар әлеміне: (1) иірімдерде шомылатын әрі әртүрлі жануар кейпіне ене алатын ер және әйел су перілері (Näkk), (2) жерасты рухтары (maa allused) — металл иелері, (3) үй аруақтары, (4) Жәннатқа да, Тозаққа да кірмей адасқан жандар туралы түсініктер кіреді.
О дүние туралы ұғым
Көне наным бойынша, өлілердің жаны көмілген жерде тыныштық табады деп сенген. О дүниелік өмір екі патшалықтан тұрады: аспан патшалығы және жер патшалығы.
Жер патшалығы атаның табанының астында орналасады деген ұғым беріледі. Ал өлілер патшалығы — Manala немесе Tuonela — қорқынышты өзендермен, жабайы жыртқыш аңдармен қоршалған мекен ретінде сипатталады. Оның иесі — мейірімді де емес, зұлым да емес Tuoni.
Эстон эпосында Kalevipoeg-тың түнек патшалығында бастан кешкендері кең баяндалады. Эстон мифологиясында жақсылық пен жамандықтың қатаң дуализмі басты желі ретінде айқын көрінбейді.
Қорытынды
Қорытындылай келе, эстон фольклоры жанрлық құрамы жағынан да, келер ұрпаққа берер ғасырлық мазмұны тұрғысынан да аса бай екені байқалады. Оның қай түрін алсақ та, тәрбиелік мәні мен сыйластыққа үндейтін идеялары арқылы өзге халықтардың, соның ішінде біздің мәдени кеңістігімізбен де мазмұндас жақтарын аңғаруға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Н. И. Балашов. История всемирной литературы. Мәскеу, 1985.
- Ф. Р. Крейцвальд. Старинные эстонские народные сказки и старые песни. Таллин, 1860.
- О. Асқар. Әлем халықтарының ертегілері. Алматы, 2005.
- Маржан сөз. Алматы, 1991.
- https://ru.wikipedia.org/wiki/Эстонский_фольклор