Қазақтың көне оюы қошқар мүйіз, Жарасар ойыстырса түрлі мүйіз
Ою-өрнек негізінде эстетикалық тәрбие беру
Қазақ халқының қолөнер саласы өте кең, түрі сан алуан. Қазақстанда Қазан төңкерісіне дейін ағаш, сүйек, мүйіз ұқсату, металл өңдеу, тері өңдеу мен етікшілік, тас өңдеу, тоқымашылық сияқты көптеген кәсіптер дамып, жетілген. Ою-өрнек бұйымды әдемі, әсем, сәнді көрсетіп қана қоймай, оны мағыналы, мазмұнды, әсерлі етіп танытады.
Дәстүрлі шеберлік мектебі: үйрету және мұрагерлік
Ертедегі қолөнер шеберлері — ұсталар, зергерлер, оюшылар — бұйым жасаумен ғана шектелмей, оның қыр-сырын балаларға жастайынан түсіндіріп, көрсетіп отырған. Шеберлік тәрбиемен қатар жүрді: еңбекке баулу, талғам қалыптастыру, тәртіпке үйрету — бәрі де іс үстінде берілетін.
Қазақ қоғамында қыз баланың тәрбиесіне ерекше мән берілген. Қыз — ұрпақ жалғастырушы, болашақ ана. Сондықтан оларды үй ішіндегі өнердің бәріне араластырып, үйреткен. Ұл балаларды да тек әкелері емес, ауыл ақсақалдары мен тәжірибелі өнер шеберлері еңбекке, өнерге баулыған.
Қыз балалар меңгерген жұмыстар
- Сырмақ сыру, киім пішу
- Құр, бау, ши тоқу
- Киіз, текемет басу
- Алаша, кілем тоқуға араласу
Ұл балалар меңгерген жұмыстар
- Ұсталық
- Зергерлік
- Металл өңдеу негіздері
- Өнерге төселу, еңбек дағдысы
Жеңіл үлгіден — үлкен іске дейін
Ою-өрнек үлгілерінің бастапқы, жеңіл тәсілдерін меңгерген бала алдымен көзбен танып, қолын үйретеді. Уақыт өте келе өз бетімен жасай алатын икемге жеткенде, киіз басу, текемет басу, кілем тоқу сияқты күрделірек жұмыстарға араласа бастайды. Барлық үрдісті толық меңгерген соң, көпшілікпен атқарылатын үлкен бұйымдарға жетекшілік етуге және сол бұйымға ою үлгісін түсіруге мүмкіндік алады. Осындай деңгейге жеткен адам «оюшы», «өнері асқан шебер» атанады.
Шеберлік өлшемі: бәрі істей алатын іс пен ерекше талант
Қазақ қолөнерінде кез келген адам бір-екі көргеннен кейін орындай алатын жұмыстар да болған: жүн түту, сабау, су құю, тебу, білектеу. Бірақ киізге ою үлгісін дәл түсіру — аса өнерлі адамның ғана қолынан келетін іс. Сырмақ сыруда да ою пішімін көбіне тәжірибелі оюшы дайындаған.
Кілем тоқуда шалу, ілу, қию, тоқпақтау, тегістеу сияқты әрекеттерді көпшілік атқарғанымен, кілемге салынатын үлгіні асқан шебер адам әзірлеген. Сол себепті де қазақ халқы қолөнерді жетік меңгерген, эстетикалық талғамы жоғары, іскер, ісмер адамды өнеріне қарай ерекше қадірлеген.
Маңызды түйін
Шебердің қолынан шыққан ою — жай ғана ойып салынған белгі емес. Ол табиғат пен тұрмыстың әсем көріністерін астарлап, шебердің дүниетанымын, философиялық ойын және эстетикалық сезімін танытады.
Ұлттық ою атаулары: таным мен тілдің тоғысы
Ғасырлар бойы сансыз шеберлердің сұлу сезімі мен тапқыр ойы ұрпаққа мұра болып қалды. Сол мұраның ең танымал көріністерінің бірі — ою-өрнек өнері. Төмендегі атаулар — ұлттық көне оюлардың бір бөлігі.
Жүрек
Тыныштық пен ізгі тілекке меңзейтін көне ою. Көрінісі шағын болса да, мәні терең.
Алтын сала
Әсемдік пен салтанатты білдіретін үлгі. Ұлттық өнерді тануға жетелейді.
Бүйрек
Құрметпен орындалатын, үйренуге ынтаны талап ететін өрнек.
Сұламасы (ғұлама)
Көне дәстүрде «өрнектің ғұламасы» деп бағаланатын, композицияның бастауына жиі қолданылатын үлгі.
Қошқар мүйіз
Қазақ оюының ең кең тараған нұсқаларының бірі. Ырғақ пен симметрия сақталса, алыстан-ақ көз тартады.
Қарға тұяқ
Құс тұяғына ұқсап тарамдалып түсетін өрнек.
Садақ-пілте
Қысқалау, жинақы түсетін өрнек түрі. Ықшам пішін арқылы мән береді.
Бұрмашы
Ирек сипатымен ерекшеленеді; шеткі жиектерге түскенде көрігі арта түседі.
Бармақ
Қос желі арқылы салмақпен сызылатын, ирек тартылған тұстарды толтырып тұратын өрнек.
Бүгінгі білім мен мәдениет кеңістігіндегі мәні
Ою-өрнек өнері халық шеберлерінің эстетикалық көзқарасын қалыптастыруға зор ықпал етті. Бүгінгі қоғам жаңарып, ұлттық мәдениет, әдет-ғұрып, ата-баба тарихын жастарға терең жеткізу өзекті болып отырған шақта, сәндік-қолданбалы бұйымдарға қажетті қазақ өрнегі мен қазақ тұрмысының салтанатын танытатын бейнелер оқу-тәрбие үдерісінде ерекше орын алуы тиіс.
Эстетикалық талғам
Пішін, ырғақ, тепе-теңдік арқылы көркем қабылдауды дамытады.
Еңбек дағдысы
Іс жүзіндегі жұмыс арқылы ұқыптылық пен жауапкершілікті қалыптастырады.
Ұлттық сана
Мұраға құрмет пен мәдени сәйкестікті нығайтады.