Реактивтіліктің түрлері
Ағза реактивтілігінің дерттегі маңызы
Организм реактивтілігі (лат. reactio — қарсы әрекет) — ағзаның сыртқы және ішкі орта әсерлеріне тіршілік жауап беру қабілеті. Реактивтілік дерттің пайда болуы, ағымы және нәтижесі үшін шешуші мәнге ие: бірдей фактор әр адамда (немесе жануарда) әртүрлі жауап туындатуы мүмкін.
Негізгі ой: реактивтілік — «әсерге жауап» қана емес, ол ағзаның тұқымқуалаушылық ерекшеліктері, жүйке-эндокриндік реттелуі, иммундық мүмкіндігі және өмір салты арқылы қалыптасатын күрделі қасиет.
Реактивтіліктің деңгейлері
Түрлік реактивтілік
Белгілі бір түрге тән реактивтілік. Ол тұқымқуалаушылық және анатомо-физиологиялық ерекшеліктермен анықталады, сондықтан әртүрлі түрлер бір әсерге әрқалай жауап береді.
Мысал: жануарлардың маусымға байланысты мінез-құлқы мен тіршілік тәртібінің өзгеруі.
Адам реактивтілігінің ерекшелігі
Адамның реактивтілігі өте көпқырлы. Бұл жерде екінші сигналдық жүйенің (сөз, ой, психоэмоциялық әсер) маңызы ерекше: сөз емдік әсер де беруі мүмкін, сондай-ақ ауру тудыратын факторға айналуы да ықтимал.
Топтық реактивтілік
Белгілі бір топқа ортақ қасиеттеріне (жыныс, жас, кәсіби орта, өмір салты, генетикалық бейімділік) байланысты сыртқы әсерлерге жауап беру ерекшелігі.
Мысал: кейбір дерттердің белгілі бір топта жиірек кездесуі (мысалы, ер адамдарда подагра жиірек ұшырауы мүмкін).
Ескерту: нақты аурулардың таралуы әр популяцияда және қауіп факторларына байланысты өзгеріп отырады.
Дербес (өзіндік) реактивтілік
Әр адамның (немесе жануардың) жеке өмір сүру ерекшеліктеріне, күйзеліс деңгейіне, тамақтануына, ұйқысына, қосалқы ауруларына және бұрынғы иммундық тәжірибесіне байланысты қалыптасатын жауап ерекшелігі. Ол түрлік және топтық реактивтілікпен қатар жүреді.
Мысал: тұмау вирусы бір адамда ауыр өтуі, екіншісінде жеңіл болуы, ал үшіншісінде мүлде клиникалық белгі бермеуі мүмкін — бұл өзіндік реактивтілікпен түсіндіріледі.
Қызметтік сипатына қарай
Физиологиялық реактивтілік
Сыртқы ортаның әртүрлі факторлары әсер еткенде ағзаның тіршілік әрекетінің зиянсыз бейімделмелі өзгерістер арқылы жауап беруі.
Мысалдар: патогенді емес микробтарға төзімділік қалыптастыру; әлсіз тітіркендіргіштерге бейімделу (орташа физикалық жүктеме, сыртқы температураның өзгеруі).
Патологиялық (дерттік) реактивтілік
Ауру тудыратын факторларға ағзаның аурумен жауап беруі. Бұл құбылыс жеке адамда да, белгілі бір топта да, тұтас түр деңгейінде де көрінуі мүмкін.
Иммундық қатысуына қарай
Спецификалық реактивтілік
Антиген әсеріне жауап ретінде антиденелердің түзілуі немесе жасушалық кешендердің іске қосылуы арқылы көрінетін реактивтілік, яғни иммундық жүйенің реактивтілігі.
- белсенді спецификалық иммунитет
- аллергия
- аутоиммунды аурулар
- иммунжетіспеушілік жағдайлар
Спецификалық емес реактивтілік
Сыртқы факторларға жауап беру кезіндегі өзгерістер иммундық жүйенің арнайы механизмдерінсіз іске асқанда байқалады.
Мысалдар: гипоксия кезіндегі өзгерістер, жарақаттық шок, шамадан тыс зорлану (стресс) жағдайларындағы жауаптар.
Реактивтіліктің негізгі түрлері
Нормергия
Қалыпты реактивтілік: әсерге жауап физиологиялық шекте болады.
Гиперергия
Жоғары реактивтілік: жауап шамадан тыс күшейген түрде көрінеді.
Гипоергия
Төмен реактивтілік: жауап әлсіреген немесе жеткіліксіз болады.
Дизергия
Бұзылған реактивтілік: жауап сапалық тұрғыдан дұрыс емес немесе үйлесімсіз жүреді.