Өзіндік бақылауға бейімдеу шарттары

Оқыту үдерісінде студенттерді өзіндік жұмыс арқылы өзіндік бақылауға бейімдеудің педагогикалық шарттары белгілі бір жағдайларда ғана қалыптасып, тиімді қызмет ете алады (Ю.К. Бабанский, Т.Е. Климова, Н.М. Яковлева және т.б.).

«Шарт» ұғымының мәні және ғылыми түсіндірмелер

Ғылымда «шарт» термині — онсыз белгілі бір құбылыс немесе нысан өмір сүре алмайтын қатынастарды білдіретін категория; яғни пәннің (нәрсенің) қоршаған ортамен байланысын көрсетеді.

Ғылыми әдебиеттерді талдау «шарт» дефиницияларының алуан түрлі екеніне қарамастан, оларды екі топқа біріктіруге болатынын көрсетеді:

Бірінші топ: бір нәрсенің басқаға тәуелділігінің болуы.
Екінші топ: пәндер мен құбылыстар онсыз өмір сүре алмайтын орта немесе жағдай.

Н.Л. Коршунованың пікірінше, бірінші топ — абстракция, ал екінші топ — өмірмен байланысты. Дегенмен, екінші топ объектілер жиынтығын шектен тыс кеңейтіп жіберетіндіктен, «шарт» терминінің нақты анықтамасы бола алмайды.

Н.М. Яковлева «шарттар (жағдайлар) педагогикалық конструкцияға сыртқы түрде қатысты болғанымен, кейде ішкі сипаттамаларға да енуі мүмкін» деген тұжырым жасайды. Бұл пайым шарттың тек сыртқы фактор емес, оқу үдерісінің ішкі құрылымымен де байланысатынын көрсетеді.

«Педагогикалық шарт» ұғымын нақтылау

Біздің көзқарасымыз бойынша, «педагогикалық шарт» ұғымы оқу әрекеті мен оқытудың негізгі элементтерін сипаттайтын дидактикалық категориялар арқылы айқындалуы тиіс. Осыған байланысты педагогикалық шарттарды оқушыларды (студенттерді) оқыту, тәрбиелеу және дамыту үдерісінде олардың оқу-танымдық әрекетінің жоғары нәтижелілігін қамтамасыз ететін іс-шаралардың жиынтығы ретінде түсіндіруге болады.

Дәлірек айтқанда, педагогикалық шарттар — дидактикалық мақсаттарға қол жеткізу үшін оқытудың мазмұнын, әдістерін және ұйымдастырылуын мақсатқа сай іріктеу, құрастыру және қолдану.

Өзіндік бақылауға бейімдеудің динамикалық сипаты

Студенттердің өзіндік жұмыстарды орындау арқылы өзіндік бақылауға тиімді бейімделуінің педагогикалық шарттарын анықтауда қоғамның орта білім беру жүйесіне қойып отырған әлеуметтік сұранысы ескеріліп, «өзіндік бақылау» ұғымының мәні мен ерекшеліктері жан-жақты талданды, сондай-ақ оның жүйелі-қызметтік сипаттамалары айқындалды.

Педагогикалық шарттар жиынтығы оқу-танымдық әрекеттің өзгермелі сипатына сәйкес өзгеріп отыратын кешен ретінде құрылып, зерттелетін құбылыстың барлық қырын қамтуы тиіс.

Демек, өзіндік бақылауға бейімдеу шарттары да оқу-танымдық әрекеттің динамикасын ескеріп, құбылыстың барлық жақтарын қамтитын динамикалық кешен түрінде болуы маңызды.

Өзіндік бақылауға бейімдеу студенттің өзіндік жұмыстарды орындауға үйретілу деңгейімен тікелей байланысты. Студент неғұрлым дербес шешім қабылдай алса, жоспарлай білсе, өз әрекетін реттеп, түзете алса, соғұрлым өзіндік бақылауды табысты жүргізеді.

Жалпы алғанда, студент өзіндік жұмыс пен өзіндік бақылауды ұштастыра әрекет еткен сайын, оның өзіндік дамуы мен кәсіби жетілуі айқынырақ қалыптасады.

Тиімді бейімдеу үшін қажетті жағдайлар

Оқыту үдерісінде студенттерді өзіндік бақылауға бейімдеу тиімді болуы үшін төмендегі жағдайлар қажет деп есептейміз:

а)

Өзіндік бақылауға бейімдеу шарттары жасалып, оның нәтижелерінің студенттің өзіндік жұмысқа үйретілу деңгейіне тәуелділігі анықталуы тиіс.
ә)

Студенттердің ортасына лайықталған өзіндік бақылауға бейімдеудің дидактикалық және әдістемелік жүйесі әзірленуі қажет.
б)

Бұл жүйе барлық бақылау түрлеріне ортақ, әмбебап кешен түрінде құрылуы тиіс.
в)

Жасалатын жүйенің қызмет ету шарттары және болашақ дидактикалық құралдардың жобалары тәжірибе-эксперименттік жұмыстар арқылы айқындалып, тексерілуі қажет.