Қабылбек қырлы стаканды тосып тұрып

Келіншектаудың аңызы

Байдың қызы ұзатыларда әкесіне өтініш айтады: алтын шаңырақты, күміс уықты ақ отау әзірлетсін; қазан-ошақ, ыдыс-аяқ, табақ атаулының бәрі алтын жалатқан күмістен болсын; төсегі піл сүйегінен жасалсын; көрпе-жастығы шытырман шәйі мен сусыма жібектен тігілсін. Қыз жасауының әр бөлшегі асылдан болуын талап етеді.

Жасау-мүлкі қырық түйеге артылып, қалыңдық көші шұбатылып жолға шыққанда, кенет қыз көшті тоқтатып: «Әкетай-ау, біз бір нәрсені ұмытып кетіппіз» — дейді.

Әкесі: «Нені, шырағым?» — десе, қызы: «Итаяқ алтыннан болмапты ғой» — деп жауап береді.

Күндіз тауды сағым буып тұрады. Ал кешке қарай, күн батар шақта, Келіншектау алыстан ерекше ап-айқын көрініп, келбеттеніп, құдіреттеніп кетеді.

Шілденің шаңқай түсі

Шілденің күні шаңқай түсте ыстық ми қайнатар тұсқа жеткенде, тірі жан кірерге тесік таппай, бәрі де алақандай болса да көлеңке іздейді. Тал түсте көлеңкенің өзі қысқарып, киіз үйдің көлеңкесі қураған терідей қусырылып қалады.

Сол көлеңкеге келісті ақ ешкі екі лағымен бірге бүйірі бүлкілдеп, ыстықтап жатқан. Ыстықта шекшек шырылдайды — тірі жаннан белгі берген сол ғана. Басқаның бәрі мүлгіп тұр. Қызған тастың түбінде кездік бой кесіртке де аппақ алқымы бүлк-бүлк етіп, тырп етпей қалған.

Дәл осы шақта Келіншектау көшінің қозғалаңдайтын кезі басталады: сағым айныса, шексіз теңіз толқынданып кеткендей болып, сол теңізде Келіншектау жастар көшіндей қалқып, жүзіп бара жатқандай көрінеді.

Жайлаудағы жалғыз үй

Жазғы жайлаудағы жалғыз үйде аға шопан Қоңырбай мен жас келіншегі Гүлдерайым екеуі ыстық ерітіп жібергендей, буындары былқ-сылқ болып, жер төсекке құлай кетіп, ұйықтап жатқан.

Жерошақ басындағы сексеуіл үйіндісін көлеңкелеп жатқан сарыала төбет кенет арс ете қалды. Сөйтсе, бір УАЗик екпіндеп келе жатыр екен — екпіні шопанның киіз үйін таптап өтетіндей.

Қоңырбай ақ ешкіні де, пышақты да ұмытып, бастыққа қол қусырып: «Жәй... пышақ алайын деп...» — деп күмілжіді.

Қабылбек: «Пышағы несі? Оны қайтесің?» — деп, мән бермеген сыңай танытты. Қоңырбай: «Сіз машинамен басып кеттіңіз ғой» — деп айта алмай, тек: «Осылай боп қалды ғой» — деді.

Завферма мысқыл аралас міңгірлеп: «Жегенге ешкінің еті жеңіл болады...» — деді.

Жетім қалған егіздер

Өлі ешкінің емшегінен сүт қызғылтым болып шықты. Жас лақтар оны қайдан білсін — солқылдатып еме берді. Қоңырбай оларды: «Е, сорлы жетімдер...» — деп итеріп жіберді.

Ол үйден пышақ алып шығып, Гүлдерайымға: «Таза табақ әкел!» — деп айқайлады. Қабылбек теңселіп түсіп жатып: «Оны қайтесің?» — деді.

Қоңырбай: «Қанын алайын деп... шыж-мыжға...» — деп сылтауратты. Бастық: «Әсіп де. Прекрасно» — деп марқайғандай болды.

Қоңырбай ақ ешкінің басын көтеріп, «Біссімілә» деп алқымын орып жібергенде, қан атқып ақпады — шып-шып тамып, тез тыйылды. Гүлдерайым сыбырлап: «Байғұс-ау, арам өліп қалыпты...» — дегенде, Қоңырбай ысылдап: «Өшір үніңді!» — деді.

Ет тез боршаланып, жіліктелді. Гүлдерайымға: «Қуырдақ жасай бер» — деді. Терісіне тұз сеуіп, сырттағы битонның үстіне жайып қойды.

Теріден енесінің иісін сезген егіздер жалаңаш теріні жалап-жалап, қосарлана маңырай бастады. Ыстықта тері тез кебірсіп, тырысып бара жатты. Лақтар иіскеп-иіскеп, жансыз заттан түңілгендей зарын үдете түсті.

Бастықтың өктемдігі

Қабылбек бұл кезде тиегі жоқ домбыраны тыңқылдатып отырды. Ыдыс-аяқ алып үйге кіріп-шығып жүрген Гүлдерайымның мықынынан мытып қалып, масаң көзін қысып-қысып қойды.

«Ет піскенше мызғып алайын. Көрпе төсеп, жастық бере сал» — деді. Гүлдерайым көрпе-жастықты ала бергенде, бастық келіншектің топ-толық балтырын сипап өтті. Басы жастыққа тиісімен қор-р етіп ұйқыға кетті.

Арақтың заһары

Біраздан соң Қабылбектің қос самайы солқылдап, басы қақ айырылардай болды. «Әй, Қоңырбай! Бір жұтым арағың бар ма?» — деді.

Қоңырбай сасқалақтап: «Қабеке, үйде арақ жоқ еді...» — деп еді, бастық бажылдап: «Безобразие! Ана УАЗикті аш. Сонда бір заһар болуы керек» — деді.

Қоңырбай багажниктен бір жарым литрлік сопақ бөтелкені тауып әкелді. Қабылбек қырлы стаканды тосып: «Құй!» — деді. Қоңырбай лақылдатып құйып еді, бастық: «Шүлпілдет!» — деп зекіді. Стакан шүпілдеп толды.

Осы кезде УАЗиктің ар жағында сарыала төбет ақ ешкінің бас-сирағын қытырлата мүжіп, молшылыққа кенеліп жатты. Ал егіздер жылай-жылай сілесі қатып, үй көлеңкесінде, енесі жатқан жерде талмаусырап ұйықтап қалды.

Қуырдақ, әсіп және қорлық

Қуырдақ та дайын болды. Қабылбек алақанын ысқылап: «Жылы-жұмсаққа қолды бір салайық» — дегендей кірісті.

«Сен неге алмай отырсың?» — деп Қоңырбайға түйілді. Қоңырбайдың тәбеті шаппады: «Ешкі етін жемеуші едім... жел... ескілікті ауруым...» — деп күмілжіді.

Бастық: «Айтпақшы, әлгі шыж-мыж қайда? Әсіпті айтамын» — деді. Қоңырбайдың зәресі зәр түбіне кетті: «Ол үлкен аспен бірге беріледі ғой» — деді.

Қабылбек тағы да: «Құй!» — деді. Соңынан: «Ал!» — деп бұйырды. Қоңырбай екі көзін тарс жұмып тартып жіберді — өзегі өртеніп бара жатты.

Бастық: «Қатының неге ішпейді?» — деді. Қоңырбай: «Әй, қатын, кел, шақырып жатыр» — деп күңк етті.

Гүлдерайым кіргенде, Қабылбек тағы стакан тосып: «Құй!» — деді. Ол стаканды Гүлдерайымға ұсынып: «Амандық-саулыққа алып жібер» — деп қиғылық салды.

Гүлдерайым бетін бұрып: «Мен ішпеймін, ағай» — деді. Бастық: «Онда қатының үшін сен ішесің» — деп стаканды Қоңырбайға қайта ұстатты.

Жан сақтау

Қоңырбайдың аяғы-қолы былқылдап, аузы қисайып қалды. Сол сәтте бастық жас келіншекке қол салды.

Гүлдерайым үрейленіп: «Қойыңыз, ағай, әдепсіз болмаңыз» — деп шегіншектей берді. Арқасы керегеге тірелді. Артта — кереге, алда — ырқ-ырқ еткен бастық. Ол өңмендеп келіп, құшақтап, бетінен сүймекке ұмтылғанда, келіншек бүрісіп қалды.

Сол мезет бастықтың аузынан сасық иіс мүңк ете түсті. Гүлдерайым лоқсып барып, оның омырауына құсып жіберді. Қабылбек үстін сүртпек болғанша, келіншек уысынан сытылып шығып, есіктен сыртқа атып шықты.

Белден асып, бір отар қой бері қарай құлаған екен — Гүлдерайым солай қарай жүгірді. Оның соңынан екі жетім маңырап ала ілесті.

Отар ішінде егіздер өз енесін іздеп, кез келген қой мен ешкінің емшегіне жармасып жүрді. Малдың да қатігезі бар — байғұстарды сүзгілеп, тепкілеп жіберді. Малдың да мейірімдісі бар — тоқтап қалып, мүсіркегендей болады.

Помшабан Дәрібай Гүлдерайымның алдынан шығып, таңырқап: «Тыныштық па, жеңеше?» — деді.

Гүлдерайым өксіп: «Ана қара доңыз...» — деп, ар жағын айта алмай жылап жіберді.

Дәрібай жас та болса, тістері түсіп, күнге күйіп, ерте егде тартқан, кейпі кедейлеу, мінезі пәс жан еді. Ол мыжырайған киіз қалпағын түзеп киіп: «Қой жылама, жеңеше... Қазір... қазір...» — деді. «Қазір» дегенде қолынан не келерін кім білсін, дегенмен еркек қой, әйтеуір.

Күн батар шақ

Жер бетіндегі осындай қиянаттан, сорақы да сорлы тірліктен ұялып кеткендей, батып бара жатқан күн қып-қызыл болып, айналаны алаулатты.

Күн батар тұста Келіншектау ырғалып-жырғалып бара жатқандай көрінді. Көш соңына ақ ешкі ілескендей, алыстан әлдене ағараңдайды. Әлде — сағым. Әлде — өкініш пен үміттің ағысы...