Билер бүгін Майқының алдын кесесің, Ертең жұрттың төбесін тесесің
Аяз би Жаманұлы — қазақ халқының ертеден елге аты мәшһүр, аты аңызға айналған ақылгөй абыз, шешен, би. Оның есімі бүгінгі ұрпаққа «Аяз би» ертегісі және «Аяз би, әліңді біл; Құмырсқа, жолыңды біл» дейтін қанатты сөз арқылы жеткен.
Бұл нақыл — кісінің өз шамасын тануы, орын мен жауапкершілікті сезіну, сөздің де, істің де шегін білу туралы ескерту ретінде халық жадында сақталған.
Ғұмырнамаға қатысты деректер
Аяз бидің өмірбаяны жөнінде түрлі дерек бар. Майқы бидің және Мән (Майқы Мәнұлы) әулетінің шежіресін жазған Шапырашты Қазбек бек Тауасарұлы «Түп-тұқияннан өзіме дейін» (Жалын, 1993) еңбегінде Аяз биді және оның серігі Құмырсқа батырды Майқы би дәуірінде өмір сүрген, Майқы Мәнұлының оң жағында отыратын сенімді ақылгөй билер ретінде сипаттайды.
Шежірелік деректегі мерзім
Бұл мәліметке сүйенсек, Аяз би хижра жыл санауымен 711 жылға дейін дүниеге келіп, 800 жылы қайтыс болған деген тұжырым жасалады және Майқы Мәнұлымен замандас ретінде көрсетіледі.
Зерттеушілер ұсынған кезең
Зерттеуші Балтабай Адамбайұлы «Алтын сандық» (1989) кітабындағы шағын мәліметте Аяз биді Хиуа хандығы дәуірінде өмір сүрген тарихи тұлға деп атап, XI–XII ғасырларға жатқызады.
Бұл — әлі де тереңірек зерттеуді қажет ететін мәселе: деректер әрқилы болғандықтан, Аяз бидің нақты кезеңін айқындау қосымша салыстырмалы талдауды талап етеді.
Аңыздағы Аяз би: ақылдың салмағы
Аяз бидің қандай би болғаны, адамгершілік болмысы жөнінде қазақ энциклопедиялық деректерінде оның кедей, қойшы болып жүріп, ақылдылығы мен даналығының арқасында уәзір дәрежесіне көтерілгені айтылады. Ол Мадан ханның бірнеше сынынан өтіп, тапқырлығымен әділ төреліктің үлгісін танытады.
Негізгі мотивтер
- Хан сынақтарында дәлелмен сөйлеп, «шөптің жаманы — қоға, құстың жаманы — сауысқан» екенін уәжді түрде жеткізеді.
- Ханның тұлпарын сиырға, өзін қара халыққа шатастыру секілді жағдайларда ажырату мен танудың маңызын көрсетеді.
- Шартты жұмбақты шешіп, бай қызы Меңді сұлумен қосылады; күншіл, ақылсыз қырық уәзірді ажалдан арашалайды.
- Даналығы, достыққа адалдығы, сертке беріктігі, қайырымдылығы мен әділдігі мойындалып, халық қалап, хан көтереді.
Майқы би дәуірі және кеңес дәстүрі
Дәстүрлі деректерде Майқы би өз төңірегіне ақылды, дана билер мен шешендерді, батырларды, балгер-көріпкел әулиелерді жинап, олармен кеңесіп отырғаны айтылады. Майқының Әндір, Мәді есімді аспан әлемі мен жұлдыздар сырын болжайтын білімпаздары болып, олар жұлдыздарға қарап мал-шаруаның жайын, егіншілікке қолайлы мерзімді алдын ала болжап, елге пайдасын тигізген делінеді.
Оң жақтағы орын
Аяз би секілді дана билерге Майқы би ерекше құрмет көрсетіп, өзінің оң жағынан орын бергені баяндалады. Бұл — кеңес үстіндегі сенімнің, сөз салмағының белгісі.
Құмырсқа батыр және елшілік-бітімгершілік
Аяз бидің Құмырсқа есімді әрі би, әрі батыр жан серігі болғаны айтылады. Қайда барса да екеуі жұбын жазбай жүрген. Майқы бидің сілтеуімен олар қазылық құрып, көбіне ел мен ел арасындағы елшілік, бітімгершілік істерімен айналысқан. Сондықтан Майқы би Аяз би мен Құмырсқаға жиі сүйеніп, халық тағдыры, ел жағдайы, шаруа қамы жөнінде олармен ақылдасып отырған.
Кейде Майқы би олардың дәл жауап бере алмай, шалыс басқан тұсында ескерту жасап, жөн сілтеп түзеп отырғаны да айтылады.
Нақылдың тууы: «Әліңді біл, жолыңды біл»
Бір жолы Аяз би мен Құмырсқа жарыса сөйлеп, Майқы бидің алдын кесе берген екен. Сонда Майқы би екеуіне өлеңдетіп мынадай ескерту айтады:
Билер, бүгін Майқының алдын кесесің,
Ертең жұрттың төбесін тесесің.
Майқының да айтатын кебі бар,
Айтуға аузының да ебі бар.
Хан сөзінің қашанда бәрі дұрыс,
Әзір сөзіме болма бұрыс.
Ақылым алжыған жоқ,
Ондайды болжағам жоқ.
Орынсыз ауыз ашсаң,
Екі би басарсың шоқ.
Аяз би, әліңді біл,
Құмырсқа, жолыңды біл.
Мағынасы
Ел ішінде тараған «Аяз би, әліңді біл; Құмырсқа, жолыңды біл» деген нақыл осы оқиғадан қалған деседі. Бұл сөз — әдеп сақтаудың, орынды сөйлеудің, өз шегіңді танудың қысқа да нұсқа формуласы.
Санат: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағында тараған мәтін желісі негізінде.