Қазақша рефераттар

үн кешке айналса - ақ, шеткі құрым үйдің қасынан күңгірлеген домбыраның қоңыр үні шығады

Күн кешке айналса-ақ, шеткі құрым үйдің қасынан күңгірлеген домбыраның қоңыр үні естіледі. Домбыра қоңыр күймен ақырын ғана сарнап, ызың қағып тұрады. Даусы бірде жоғарыға шырқайды, бірде төменге баяулай түспейді — бір қалыппен ырғалып, күңіреніп тұрады.

Бұл дауыс, бұл күй — бізге көптен таныс, құлағымызға әбден сіңген әуен. Оны кім тартып отырғанын сұрамай-ақ білеміз: кешке домбыраның қоңыр күйі шықса, «Ырысбай қарт екен» дейміз. Домбыра үні естілген бойда-ақ: «Ырсекеңнің қасына барайық» деп жүгіре жөнелетінбіз.

Күндегі күй, күндегі кейіп

Міне, домбыра даусы шықты. Біз жиналып алып, соған қарай жүрдік. Күндегі домбыра, күндегі күнмен талас тартылатын қоңыр күй, күндегі ыңыранып ән салатын Ырысбай қарт — оның тартқан күйінде де, отырған отырысында да өзгеріс жоқ.

Кірлеген ақ домбырасы қолында; өзі теңселіп, ыңыранып отырады. Ағытылып айтылған өлең де жоқ, көкке өрлеп құйқылжыта салған ән де жоқ — тек ыңырана айтылған өлеңнің, баяулаған әннің жобасы, сарыны ғана.

Біз келіп сәлем береміз. Ол тек иек қағып қояды. Келген бізді көзінің астымен бір шолып өтеді де, домбырасын тарта береді.

— Беу, Ырысбай-ай, неге домбыраңды күңірентіп отырсың? — дейді қасына келіп Жанақ.

— Еріккеннен тартып отыр дейсің бе? Несіне сұрайсың соны, — дейді қарт.

Кәрі саусақ пернеден пернеге жүгіріп, қоңыр күйді баяулатып тарта береді. Ол домбыра тартып отырғанда, ыңырсып, домбыраға қосылып отырады. Анда-санда көзін жұмып, бала тербетіп отырған адамдай-ақ теңселіп, ырғалып қояды.

Бала күнгі түсінбеу

Ырысбай қарттың қоңыр күйін біз бала күнімізден тыңдадық. Сондықтан оның толық мәнісіне ол кезде жете бермеппіз. Өзімізше ойнағанда «Ырысбай болайық» деп, ақ ағашты қолымызға ұстап «еу-еу» деп ыңырсу үшін ғана; терең ойлы кәрияның қызық мінезін келемеж ету үшін ғана қасына жиналатынбыз.

Сол суретті бүгін ойласам, өзім таң қаламын.

Сыртқы көрініс

Қоңыр үн. Баяу ырғақ. Теңселген кеуде. Жұмылған көз. Жартылай ғана айтылған әннің сарыны.

Ішкі мән

Мұңды өмірдің күйігі. Шерлі жүректің өксігі. Топас заманның тұншыққан зары.

Ырысбай қоңыр күйді қайғылы, мұңды өмірінің күйікті шерін сыртқа шығару үшін тартады екен. Ол ыңыранып теңселгенде, жаралы жүрегіндегі өкінішті өксігін басу үшін теңселеді екен. Шерлі жүректің мұңды күйін тартқан қарт домбырашының «тілін» біз балалықпен түсінбеппіз.

Жаңа үн: Балдақтың екпіні

Ырысбай қартты еске түсірткен — Балдақ. Балдақтың екпінді, сұлу күйі; колхозшылар арасында тартқан домбырасы; қуанышты жүзі; пернеде ойнақ салған нәзік саусақтары; толқытып, төгілдіріп салған әні — бәрі де көз алдыма Ырысбайдың қоңыр күйін, көңілсіз әуенін қайта әкелді.

Сол салыстыру мені ойландырды: Ырысбай тартқан мұңды күйдің себептерін іздетті. Айтып берейін, тыңдаңыздар: қазір колхоз сахнасында аңыраған сұлу күйді, безілдеген домбыраны, қуаныш күйіне, бақыт күйіне басқан Балдақ жеңгейді көресіздер.

Ырысбай мен Балдақтың айырмасы

  • Ырысбай күн батарда қоңыр күйге, қайғылы мұңға салады; Балдақ күйді мың құбылтып, безілдетіп, шаттыққа бастайды.

  • Ырысбай ыңыранып, көзін жұмып, теңселеді; Балдақ өз күйімен бірге көкке шарқ ұрғандай масаттанып отырады.

  • Ырысбайдың үні — шердің сарыны; Балдақтың үні — қуаныштың, бақыттың әуені.

Домбырашы-күйші Балдақ жеңгейдің екпіндете тартқан күйлерін «Алға» колхозының кәрісі мен жасы тегіс сүйіп, құмарта тыңдайды. Ол шертіп, құйқылжытып тоқтаған сәтте колхозшылар қол соғып қарсы алады.

— Рахмет, шырағым, көңілімізді көтеріп тастадың ғой! — дейді олар.

Уақыт ауысқанда күй де ауысады

Қайғылы, мұңды Ырысбай қарт әлдеқашан дүние салды. Ол бүгін тірі болса, анасынан қайта туғандай жасарып, Жамбыл ақындай жаңғырығар еді-ау: мұңды күйді тастап, бақыт күйіне салар еді-ау; жаңа заманның бұлбұл қызы Балдаққа қосылып, колхоз сахнасында ойнар еді-ау!

Колхоз даласының бұлбұл құстарын совет заманы күн санап жарыққа шығарып жатыр. Міне, соның бірі — Теңіз ауданы, «Алға» колхозындағы осы біз сөз етіп отырған Балдақ жеңгей (Жұмалиева).

Балдақтың өнері

Балдақ — күн санап өсіп келе жатқан талантты домбырашы. Репертуарын да күн сайын молайтып келеді: «Адай» күйін, «Шалқыманы», «Ақжелеңді», «Ақсақ құланды» және басқа да бірнеше күйлерді тартады.

Ол өз колхозынан ондаған домбырашы шығармақ. Жаңа заманның бақытты жастары, бақытты қыздары осылай шалықтап өседі.