Баяғы заманда Тұрсынхан деген кісінің үш баласы бар екен
Үш шешен және бәйтеректегі аманат
Баяғы заманда Тұрсынхан деген кісінің үш баласы болыпты. Үшеуі де өнерлі, сөзге жүйрік болғандықтан, ел ішінде оларды «Тұрсынханның үш шешені» деп атаған.
Әкенің өсиеті
Тұрсынханның есігінің алдында екпе бәйтерек өсіп тұрыпты. Сол бәйтеректің ішін ойып, ат басындай алтын жасырып қояды. Мұны өзінен басқа ешкім білмеген.
Өлер алдында балаларын шақырып алып: «Есік алдындағы бәйтеректің түбіне ат басындай алтын тықтым. Қашан малдарың таусылып, ішерге ас, киерге киім, мінерге ат таппай, бір қолдарың екеу болып көрінгенде ғана алып, күндеріңді көріңдер» — деп өсиет айтып, жүз бір жасында дүниеден қайтыпты.
Негізгі ой
Аманат — қиын күнге арналған қор. Оны ерте жұмсау емес, ең соңғы шара ретінде сақтау керек.
Алтынның жоғалуы
Үш ағайынды күнде бәйтеректің түбін қарап, аманатты көздің қарашығындай сақтайды. Бір күні келіп қараса — алтын жоқ. Біреу ұрлап кетіпті. Кім алғанын үшеуі де білмейді.
Не істерін білмеген соң, олар ел ішіндегі ханға жүгінуге бел буады. Бұл хан — тапқыр, әділ адам екен. Өзі шеше алмаса, жұрттан асқан сұлу әрі ақылды қызы талай дауды шешіп беретін көрінеді.
Хан ордасындағы байқампаздық
Ағайындылар ханға келіп отырады. Сол сәтте үлкені екі інісіне сыбырлап: «Бұл хан бұрынғы ханды өлтіріп, орнына өзі отырған. Жеті атасынан хан емес» — дейді.
Інісі таңырқап: «Оны қайдан білдің?» — десе, ағасы: «Біз сәлем бергенде басын төмен салып, төмен қарап тұрды. Атақты, текті хан болса, еңсесін көтеріп қарсы алар еді. Төмен қарауы — өзіне сын» — деп жауап береді.
Бірінші белгі
Сәлем қабылдаудағы еңсе мен көзқарас.
Екінші белгі
Дастарқаннан-ақ білінетін иіс пен дәмнің өзгешелігі.
Хан ас алдырады. Тамақ ішіп болған соң, үлкені: «Палауда бір жат иіс бар: бәлкім, өлген адамның топырағына егілген күріш пе?» — дейді.
Кіші інісі де сөз қосып: «Берген еттің иісі иттікі сияқты» — дейді.
Бұл сөздерді ханның құлы естіп, ханға жеткізеді.
Шындықтың ашылуы
Хан бірден шешесін, күріш егушіні және қойшыны шақыртады.
Шешесінің жауабы
«Иә, рас. Сенің әкең Ораз деген батыр адам еді. Ол осы елдің ханымен араз болып, бір сапарда оны өлтіріп, орнына өзі хан болды. Кейін хандық саған өтті», — дейді.
Күріш егушінің жауабы
«Күрішті көп бейітті айналдыра жыртып еккенбіз. Кей жерде адам сүйегі шашылып жатқан еді. Сол себепті иіс шықса, таң емес», — дейді.
Қойшының жауабы
«Бір жылдары қойлар арамза қоздап, енесі сүт бермей қойды. Қозылар өлмесін деп, итке емізгенбіз», — дейді.
Хан не дерін білмей сасады да, ақылды қызына барып, болған жайдың бәрін айтады. Қызы: «Әке, саспай-ақ қой. Ол адамдарды маған жібер» — дейді.
Даналықпен құрылған тұзақ
Үшеуін хан қызының сарайына алып келеді. Қыз қонақтарды күтіп болған соң: «Әңгіме айтыңыздар» — дейді. Олар: «Өзіңіз айтыңыз» — деп ілтипат білдіреді.
Сонда қыз бір мысал әңгіме бастайды.
Қыздың әңгімесі
Ерте кезде бір ханның өте данышпан қызы болыпты. Оны бір байдың баласына ұзатады. Қыз бір күні нөкерлерімен сейілге шығып, жеміс бағының қасына келеді. Жемісшіге: «Мына жемісті беріңіз» — дейді.
Жемісші: «Мен сұрағанды берсең, беремін» — дейді. Қыз келіседі. Сонда жемісші: «Күйеуің келердің қарсаңында маған соғып кет» — деп шарт қояды. Қыз мақұлдап, жемісті алып кетеді.
Кешке күйеу қалыңдық ойнауға келеді. Қыз күйеуінің жанына отыра бере: «Ойбай!» — деп жамбасын ұрып қалады. Күйеуі себебін сұрағанда, қыз: «Бір адам белгілі күні кел деген еді, ұмытып кетіппін. Рұқсат етсеңіз, барып келейін» — дейді.
Күйеуі: «Уәде — аманат. Бар да кел» — деп жібереді.
Жолда қызды үш ұры ұстайды. Қыз бар шындығын айтқан соң, ұрылар ештеңесіне тимей босатып жібереді. Қыз жемісшіге барады. Жемісші де разы болып: «Сені шақырғаным — күйеуіңді сынау еді. Еш қиянатым жоқ, үйіңе қайт» — деп шығарып салады.
Қыз әңгімені аяқтап: «Енді айтыңыздар: осы үшеудің қайсысы жомарт?» — дейді.
Үш жауап
- Үлкені: «Жомарт — күйеуі. Қалыңдығын жаңа келін болып отырса да, шаруасына жіберді».
- Ортаншысы: «Жомарт — жемісші. Қызға жеміс беріп, өзі шақыртса да, келген соң қастық қылмай қайтарды».
- Кішісі: «Жомарт — ұрылар. Ұрлықпен жүрсе де, қыздың сөзін тыңдап, босатып жіберді».
Шешім сәті
Сонда қыз орнынан тұрып, кенже інінің білегінен ұстап: «Ұры ұрының сөзін қуаттайды. Алтынды ұрлаған — сен. Тап!» — дейді.
Кіші інісі алтынды алғанын мойындайды. Қыз алтынды алдырып, үшеуіне тең бөліп бергізеді.