Қанағат - әдептіліктің басты белгісі
Қанағат: көркем мінездің өзегі
Дінтанушы: Қайрат Қанапиянов
Ислам дінінің негізгі мақсаттарының бірі — адам баласын көркем мінез-құлыққа тәрбиелеу. Иманы кәміл мұсылманның бойында әдептілікпен қатар рухани қасиеттер де болуы қажет. Сол қасиеттердің бірі — қанағат.
Қанағат — барға разы болып, шүкіршілік ету, нәпсінің қалауынан белгілі бір мөлшерде тыйылып, сабыр сақтай білу.
Қанағат — пайғамбарлар мен ізгілер ұстанған жол. Ол аз ғана тірлік істеп, әрекетсіз отыру емес. Керісінше, мұсылман адам қолынан келетін жұмысты адал атқаруға міндетті. Негізгі мақсат — еңбектің жемісі аз болсын, көп болсын, соған разы болып, шүкіршілікте тұру.
Қанағат адамды қалай қорғайды?
Қанағат — әдептіліктің басты белгісі, адамның сана-сезімі мен іс-қимылындағы игі әдет. Қанағатты өмір салтына айналдырған жан оның игілігін өмір бойы көреді: ол адамды адамшылық жолынан тайдырмайды, аздың өзіне де разылық танытады.
- Ашкөздікке жол бермейді.
- Біреудің дүниесіне көз алартқызбайды.
- Сұғанақтық пен әділетсіздікке итермелемейді.
- Жұмсақ мінезділікке, кішіпейілдікке, қарапайымдыққа тәрбиелейді.
Сондықтан қанағатшыл адам көптің құрметіне бөленеді.
Рызықтың кепілі және қанағаттың мәні
Аллаһ Тағала адамзаттың ырыс-несібесіне Өзі кепіл. Құранда: «Жер бетіндегі әрбір тіршілік иесінің ризығы Аллаһқа ғана тән» (Һұд сүресі, 6-аят) деп баяндалады. Бұл — құлдың ризығына шамадан тыс алаңдамай, тәуекел мен әрекетті қатар ұстауына шақыру.
Дегенмен, ризық әркімге әртүрлі мөлшерде беріледі: біріне мол, біріне аз. Осы тұста қанағат ұғымы айқындалады. Молшылық берілген жан ашкөздік пен сараңдықтан арылып, мал-мүлкін қажет жерге жұмсай білуі керек. Ал несібесі аз тиген жан берілгеніне разы болып, көз тоймаушылықтан сақтануы қажет.
Қанағат тек кедейге ғана емес — байға да қажет таусылмас дәулет. Бай да, кедей де осы жолды ұстануға тиіс.
Қанағатсыздықтың салдары: тарихи және әдеби мысалдар
Қанағатсыздық ашкөздік пен көре алмаушылықты тудырады. Мұндай мінезге ие жан ешқашан жақсылыққа жете алмайды: «тағы да болсын» деген ой күшейген сайын өтірік, екіжүзділік, әділетсіздікке бару қаупі артады.
Тарихта билік пен дүниеге тоймай, елге ауыр қасірет әкелген тойымсыздық мысалдары аз емес. Солардың бірі ретінде Ескендір Зұлқарнайын (Александр Македонский) туралы ғибрат айтылады: таразының бір басына не салса да басылмай тұрған «көз сүйегі» үстіне бір уыс топырақ салынғанда ғана таразы ауысқан. Мұның астары — нәпсі өршігенде тоқтамайтыны, оны тек топырақ (өлім) ғана тыятындығы.
Әдебиетте де осы ой көрініс табады. Лев Толстойдың «Адамға қанша жер керек?» әңгімесінде кейіпкер көп жер аламын деп жүгіріп жүріп, зорығып өледі де, ақырында екі метр жерге ғана жерленеді. А. Пушкиннің «Алтын балық» ертегісіндегі тойымсыз кемпірдің тағдыры да — қанағатсыздықтың сабақ болатын бейнесі.
Хадисте: «Мұсылман болып, жеткілікті табысы болып, соған қанағат еткен кісі қандай бақытты» (Риядус Салихин, I т., 514-х.) деп айтылады.
Ибраһим (а.с.) мен Смайыл (а.с.) қиссасы: отбасылық береке және қанағат
Қиссада Ибраһим (а.с.) ұлы Смайылдың (а.с.) жағдайын білу үшін Меккеге келеді. Ұлы үйде болмай, алғашында келіні тұрмыстың қиын екенін айтып, шағымға беріледі. Ибраһим (а.с.) сәлем айтып, «үйдің босағасын ауыстырсын» деген ишара қалдырады. Бұл — отбасына қанағат пен шүкір жетіспесе, берекенің әлсірейтінін меңзеген ғибрат.
Кейін Смайыл (а.с.) басқа әйелге үйленеді. Ибраһим (а.с.) қайта келгенде, келіні «жағдайымыз жақсы» деп шүкірлік айтады. Ибраһим (а.с.) олардың асы — ет, сусыны — су екенін естіп, береке тілеп дұға етеді де, «босағаны берік ұстасын» деп кетеді. Бұл — отбасындағы сыйластықты, сүйіспеншілікті сақтау жөніндегі өсиет (Бухари, Әнбия 9).
Отбасының беріктігі — көркем мінездің бір көрінісі. Қанағат пен шүкір бар жерде байланыс бекем, ауызбіршілік мықты болады.
«Дәулетті кім, дәулетсіз кім?»: ойды сергітер сұрақ
Сайф Сарайдың «Түрікше Гүлстан» еңбегінде (шамамен 750 жыл бұрын) бүгінгі күнге де сай келетін ғибрат сөз бар. «Дәулетті кім, дәулетсіз кім?» деген сұраққа данышпан:
«Дәулетті кісі — дәулет жинай білген, жиғанын өзі жеп, өзгеге бере білген. Дәулетсіз кісі — бар ойы мал-дүние жинау болып, өзі жеуге қимаған, сөйтіп өмірінің қалай өтіп кеткенін аңдамай қалған адам».
Біріншісі — сүйсінерлік, екіншісі — аянышты.
Қанағатқа жетелейтін екі шарт
Аллаһ Тағаланың тағдырға жазған ризығын іздеу — ашкөздікке жатпайды. Бірақ мұнда әрекет қажет. Құл тек Аллаһқа жүгініп, адамдарға алақан жайып, сұраншақ болудан сақтануы керек.
Нәби есімді ақынның насихат мағынасы: адамның қолындағысы да Аллаһ бергенге мұқтаж; әлсізден сұрау — пайда әкелмейді.
Қолдағы нығметті үнемдеп жұмсау және ысыраптан тыйылу. Үнемшіл адам бала-шағасын асырау үшін басқаларға бас имейді, жағымпаздық жасамайды, өтірік айтпайды; ашкөздік пен ашқарақтықтан қорғана біледі.
Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Үнемшіл болған кісі кедей болмайды», — деген.
Көрпеге қарай көсілмей, керекті-керексізге қаржы жұмсала берсе, ысырап есігі кеңейеді. Ысырап бар жерде береке тұрақтамайды. Ақша табу — әсіресе адал ақша табу — ауыр, ал оны жұмсау жеңіл.
Әбу Бәкір Сыддық (р.а.): «Бірнеше күнге жететін азықты бір күнде тауысып қоятын отбасын ұнатпаймын», — деген.
Халық даналығында да осы ой анық: «Қанағат қарын тойғызады, қанағатсыздық жалғыз атын сойғызады», «Қоя жесең — қой қалады, тарта жесең — тай қалады».
Дегенмен, үнемшіл боламын деп жеп-ішуден тыйылып, ақша жинауға беріліп кету дұрыс емес. Бұл — үнемшілдік емес, сараңдық. Сараңдық — жаман әдет, өйткені отбасының несібесін қысу — үлкен қателік.
Платонның сөзімен айтқанда, ақшаны сараңдыққа салынбай орнымен жұмсау — ақылдылықтың бастауы.
Қорытынды
Қанағат — мемлекет пен отбасы ішіндегі психологиялық оң ахуалдың, татулық пен тыныштықтың, жайдары қабақ пен берекенің тірегі. Ол — әрбір мүшенің ырысына, ойға алған істің алға басуына, мақсаттың жүзеге асуына ықпал ететін құндылық.
Қиындыққа қайыспасын қабырға. Дем беріңдер қанағат пен сабырға! Екеуіне байланысты бағың да!
Қайрат Қанапиянов