Коммерциялық банктердің инвестициялық қызметі
Екінші деңгейдегі банктер
Кредиттік жүйенің төменгі буыны — халық шаруашылығына тікелей қызмет көрсететін және коммерциялық негізде кең ауқымды қаржылық қызметтер ұсынатын дербес банктік мекемелер желісі. Бұл санатқа коммерциялық, кооперативтік және жеке банктер кіреді; банктік заңнамада олар көбіне «коммерциялық банктер» деген ортақ атаумен біріктіріледі.
Терминнің шығу төркіні
«Коммерциялық банк» ұғымы банк ісінің ертеректегі даму кезеңінде, банктердің сауда және тауар айырбасы операциялары мен төлемдерге қызмет көрсетуі барысында қалыптасты. Ол кезде негізгі клиенттер саудагерлер болғандықтан, атау да соған байланысты орнықты. Кейін өнеркәсіп пен басқа салалардың дамуына қарай банктер экономиканың барлық секторларына қызмет көрсете бастады, нәтижесінде «коммерциялық» атауы бастапқы тар мағынасын біртіндеп жоғалтып, банктің іскерлік сипатын білдіретін ұғымға айналды.
Коммерциялық банктер — нарық экономикасында қаржылық операциялар мен қызметтер көрсететін кредиттік мекемелер тобы. Қазіргі коммерциялық банктер өз клиенттеріне 200-ге жуық әртүрлі өнім мен қызмет ұсынуға дайын. Қызметтердің кеңдігі банктерге қолайсыз жағдайда да тұрақты жұмыс істеуге көмектеседі: бір операциядан туған шығын өзге операциялардан түсетін пайда есебінен өтелуі мүмкін.
Делдалдық рөл
Депозиттік-қарыздық операцияларды жүргізе отырып, банк қаржы делдалы қызметін атқарады: уақытша бос қаражатты жинап, оны кредит ретінде қарыз алушыларға бағыттайды.
Пайыздық маржа
Банктер салымдарға төлейтін пайыздан жоғары мөлшерлемемен кредит беріп, табыс табады. Осы айырма банк қызметінің негізгі табыс арналарының бірі болып саналады.
Клиенттер үшін пайдасы
- Салымшылар үшін депозиттер өтімді актив ретінде қызмет атқарады және кей жағдайда пайыздық табыс әкеледі.
- Қарыз алушылар үшін көптеген ұсақ салымдардың бірігуі нәтижесінде қажетті қаражатқа қол жеткізу мүмкіндігі пайда болады.
Қарыз алушыларды дұрыс іріктеу — банк тұрақтылығының өзегі. Тәжірибе көрсеткендей, кредиттер әкімшілік шешіммен бөлініп, уақытында қайтарылмаса, мұндай қарыздар банкке де, қоғамға да пайда әкелмейді.
Коммерциялық банктердің базалық қызметтері
Депозиттер қабылдау
Қаражаттың сақталуы мен өтімділік қажеттілігін үйлестіреді.
Есеп айырысу және төлемдер
Ақшалай төлемдер инфрақұрылымын қамтамасыз етеді.
Кредит беру
Нақты қарыз алушының жағдайына бейімделетін қаржыландыру ұсынады.
Ақша жасау және ақша жою қабілеті
Коммерциялық банктердің басқа қаржы институттарынан маңызды айырмашылығы — ақшаны жасау және жою мүмкіндігі. Бұл жерде ақша тек қолма-қол қаражатты емес, сонымен қатар талап еткенге дейінгі салымдарды да білдіреді. Банктің кредит беруі жаңа төлем құралдарын қалыптастырып, экономиканың өсуіне қажетті жағдай жасайды.
Ақша «жою» екі жағдайда байқалады: клиент шотынан қолма-қол ақша алған кезде және қарыз алушы кредитті өз шоты арқылы қайтарған кезде. Осы тетік ақша айналымын теңгеруге ықпал етеді.
Мысал: АҚШ-тағы банк жүйесінің кейбір ерекшеліктері
1985 жылы АҚШ-та 15 мыңнан астам коммерциялық банк қызмет етті: шамамен 5 мыңы ұлттық банктер (федералдық үкіметтен чартер алған), 10 мыңнан астамы — штат банктері (штат үкіметінен чартер алған).
Ұлттық және штаттық банктердің қатар қызмет етуі қосарлы бағыныштылық қағидатын қалыптастырды. Федералдық резерв жүйесіне (ФРЖ) мүше банктер резерв талаптарына бағынады; бұл мүшелік банктер мен мүшелікке кірмеген банктердің басты айырмашылықтарының бірі.
Соғыстан кейінгі кезеңде бөлімшелер ашу кеңейіп, көптеген ірі банктер банктік холдинг-компаниялар құрамында дамыды. Мұндай құрылым жаңа нарықтарға шығуды жеңілдетіп, қызмет аясын кеңейтті.
Бәсеке чартер беру саясаты, бөлімшелерді қолдау, электрондық терминалдардың дамуы және халықаралық операциялардың таралуы арқылы күшейді. Сонымен қатар, жинақ мекемелері мен ақша нарығының өзара қорлары сияқты өзге қаржы институттарының жылдам өсуі де ықпал етті.
Коммерциялық банктердің инвестициялық қызметі
Инвестиция — бұл мемлекет ішінде немесе шетелде халық шаруашылығын қайта құру, кеңейту және табыс алу мақсатында ұзақ мерзімге қаражат салу.
Тікелей инвестиция
Қаражатты тікелей өндіріске бағыттау: құрал-жабдық сатып алу, әлеуметтік және өндірістік нысандар салу.
Портфельдік инвестиция
Бағалы қағаздарды сатып алу (бағалы қағаздар портфелі) немесе ұзақ мерзімді банк кредиттері арқылы (қарыздар портфелі) жүзеге асады.
Жеке, мемлекеттік және шетелдік инвестициялар инвестициялық заңдармен реттеледі: онда инвестициялық іс-әрекет тәртібі анықталып, инвесторлардың құқықтары қорғалады. Қазақстан заңнамасына сәйкес инвестиция деп кәсіпкерлік және өзге де табыс әкелетін қызмет объектілеріне салынатын ақша қаражаттары мен бағалы қағаздар түсініледі. Инвестициялық қызметке жеке және заңды тұлғалар, мемлекет және шетелдік инвесторлар қатыса алады.
Банк инвестициясының мәні
Әдетте банктердің инвестициясы — банктің өз басқаруымен табыс алу мақсатында белгілі бір мерзімге қаражат орналастыру. Тар мағынада бұл — салыстырмалы ұзақ мерзімге бағалы қағаздарға ақша салу.
Инвестиция мен кредиттің айырмашылығы
- Мерзім: кредит көбіне қысқа мерзімді және қайтарымдылық шартымен беріледі; инвестиция ұзақ мерзім бойы ақша ағынын қамтамасыз етуге бағытталады.
- Бастама: кредитте бастамашылық қарыз алушыдан туындайды; инвестициялауда — қаражат салушыдан (банктен).
- Нарықтық тетік: кредит мәмілесі нақты тараптар арасында жасалады; инвестициялау әдетте нарық инфрақұрылымы арқылы іске асады.
Инвестициялық қызметтің мақсаттары
Қаражаттың сақталуы
Тәуекелді өлшей отырып негізгі капиталды қорғау.
Диверсификация
Портфельді әртараптандыру арқылы тәуекелді төмендету.
Табыстылық
Пайыз, дивиденд және бағамдық өсім есебінен табыс алу.
Өтімділік
Қажет кезде активтерді ақшаға тез айналдыру мүмкіндігі.
Бағалы қағаздар: түрлері және жіктелуі
Бағалы қағаздар — арнайы рәсімделген қаржылық құжаттар; онда көрсетілген құқықты жүзеге асыру үшін сол құжатты ұсыну қажет. Олар негізінен қорлық (акциялар, облигациялар) және коммерциялық (вексельдер, чектер) болып бөлінеді.
Қорлық қағаздар
Жаппай эмиссиямен сипатталады және компания капиталына үлесті немесе қарыздық талапты растайды.
Негізгі: акция, облигация.
Көмекші: купондар, талондар.
Айналыс сипаты
Нарықтық қағаздар екінші нарықта еркін айналады және мерзімінен бұрын эмитентке қайтарылмайды.
Нарықтық емес қағаздардың екінші нарықтағы айналымы шектеулі, бірақ белгілі жағдайларда мерзімінен бұрын қайтарылуы мүмкін.
Иелену құқығы
Мәлімдеуші: иелік құқығы ұсынумен расталады.
Ордерлік: құқық иесі және индоссамент арқылы берілу тәртібімен расталады.
Атаулы: құжатта ұстаушының аты көрсетіледі.
Эмитентіне қарай
Мемлекеттік
Қазыналық вексельдер, қазыналық бондар, қазыналық міндеттемелер.
Мемлекеттік емес
Акциялар, облигациялар, қысқа мерзімді міндеттемелер, депозиттік сертификаттар.
Банктердің бағалы қағаздармен операциялары
Бағалы қағаздармен жұмыс істеу үшін коммерциялық банктерде арнайы құрылымдар құрылады: ірі банктерде — департамент немесе басқарма, орта және шағын банктерде — инвестициялық немесе қор бөлімдері. Олар банктің өз есебінен немесе клиент тапсырмасы бойынша инвестициялық саясат жүргізеді, сондай-ақ бағалы қағаздарды шығару мен орналастыруға қатыса алады, клиент портфелін сақтау және басқару қызметін көрсетеді.
Операциялар түрлері
Қорлық, коммерциялық, эмиссиялық, саудалық, сенімгерлік, кепілдік және гарантиялық операциялар.
Нарықтың қалыптасуы
Акцияларды сату немесе қарыз беру сияқты мәмілелер бағалы қағаздар нарығын қалыптастырады.
Биржа және нарық құрылымы
Бағалы қағаздар нарығының негізін құрайтын биржа — бағалы қағаздар айналымын ұйымдастыратын ерекше экономикалық институт. Ол екінші нарық ретінде қаржылық ресурстарды қайта бөлуге, өтімділікті арттыруға және қосымша эмиссия үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді. Ал қолданыстағы акционерлік қоғамдар мен банктердің қосымша эмиссиясы алғашқы нарықты қалыптастырады.
Бағалы қағаздар нарығы — қаржы нарығының ең дамыған бөліктерінің бірі; ол ақша және капитал нарықтарын қамтиды.
Қазақстандағы ахуал: даму және шектеулер
Қазақстанның қаржы нарығы бағалы қағаздар нарығымен бірге инфляция қарқынының өсуі жағдайында қиындықтарға тап болды: айналыстағы бағалы қағаздардың бағамы төмендеп, оларға деген қызығушылық әлсіреді. Жалпы алғанда, банктердің инвестициялық қызметі әлі бастапқы даму сатысында.
Банк акциялары
Банктер үлестік бағалы қағаздардың (акциялардың) белсенді эмитенттерінің қатарына жатады. Акциялардың бағам динамикасы ұзақ және орта мерзімде инфляцияны ішінара өтеуге қабілетті болуы мүмкін.
Қарыздық міндеттемелер
Қарыздық міндеттемелер нарығы үшін алғышарттар бар, алайда облигация шығару көбіне депозиттік және жинақ сертификаттарына немесе вексельдерге қарағанда қатаңырақ реттеледі.
Сертификаттар мен вексельдер
Депозиттік және жинақ сертификаттары алғашқы орналастыру шегінде тұрақты сұранысқа ие болуы мүмкін, ал банктік вексель төлем құралы ретінде қолданылуымен ерекшеленеді.
Сауда-саттық және депозитарлық қызметтер
Коммерциялық банктер пайда табу үшін өзге эмитенттердің бағалы қағаздарымен сауда-саттық операцияларын жүргізе алады. Мұндай операциялар өтімді әрі табысты активтерді қалыптастыруға қызмет етеді, сондай-ақ қолайлы нарықтық конъюнктура кезінде алыпсатарлық табыс көзі болуы мүмкін.
Сонымен бірге банктер комиссиондық төлемақы үшін бағалы қағаздарды сақтау, есепке алу және өзге де депозитарлық қызметтер көрсетеді.
Пайдаланылған әдебиет
- Ақша, кредит, банктер — авт. М. Сейтқасымов.