Қазақша рефераттар

Күйшілік өнердің пайда болуы және дамуы

Домбыра мұнша шешен болдың неге?
Күй толған көкірегің шежіре ме?
Сыр қозғап ғасырлардан жөнелесің —
Саусағым тиіп кетсе ішігіңе.

Қ. Аманжолов

Кіріспе

Қазақ халқының айрықша болмысының бір белгісі — ұлттық музыка мәдениетінің тереңдігі мен үзілмеген жалғастығы. Атадан балаға мирас болып жеткен бұл қазына уақыт сүзгісінен өтіп, іріктеліп, түрленіп, халықпен бірге қалыптасып отырды. Сол асыл мұраның ең биік шыңдарының бірі — домбыра күйлері.

Байырғы дәуірлерде қазақ үйінің төрінде домбыра ілулі тұрмаған, не болмаса үй ішінен күй тартпайтын шаңырақ сирек болғаны айтылады. Бұл құбылыс заңды түрде бірнеше сауалды тудырады: «Домбыра» және «күй» сөздері қайдан шыққан? Нені білдіреді? Қай кезден бері бар? Неліктен домбыра қазақ арасында соншалық кең таралды? Төменде осы сауалдарға қатысты дерек пен пайымдарды жинақтап ұсынамыз.

Күйшілік өнердің пайда болуы және дамуы

«Домбыра» атауының төркіні туралы болжамдар

  • Зерттеуші Хайролла Жүзбасов «домбыра» сөзін дөпбұра → дәлбұра → дембұра тәрізді тізбектелген тұлғалардан тарайды деп жорамалдайды. Бұл — ішкі логикасы бар қызықты болжам.
  • Этнограф Ерік Көкеев еңбектерінде «том» — түйілген жұдырық не қолдың саласы, ал «быра» — шерту, тарту, дыбыс шығару мағынасын береді делінеді. Сонда «домбыра» — бес саусақпен шекті шерту деген ұғымға жуықтайды.
  • Кей деректерде «домбыра» атауы араб тіліндегі «дунбаһи бурра» тіркесінен (яғни «қозы құйрық») шықты деген долбар айтылады. Бұл пікір, шамасы, домбыра шанағының сүйірленіп келіп, «құйрықтанған» пішініне байланысты туған болуы ықтимал.

«Күй» сөзінің мәні және тарихи деректер

Тілтанушы Құдайберген Жұбанов «күй» сөзінің түркі тілдеріндегі дыбыстық сәйкестіктерін талдай отырып, кей тілдерде бұл атаудың «көк» түрінде айтылуы табиғи екенін көрсетеді. Мысалы, қазақ тіліндегі кейбір «й/и» дыбыстары басқа түркі тілдерінде «к/г» дыбыстарымен алмасып келуі мүмкін.

Ақселеу Сейдімбек бұл пайымға сүйене отырып, «күй» сөзі көшпенділердің киелі сезімі — тәңірлік таныммен астасуы ықтимал екенін атап өтеді. Яғни «күй» бастапқыда Тәңірлік құбылысты білдіріп, «Тәңірдің дыбысы» тәрізді ұғымдық өріске жақындаған болуы мүмкін.

(Қ. Жұбанов пен А. Сейдімбек еңбектеріндегі пікірлерге сүйенген түсіндірме)

Түркі тілдері деректерінде «күй/көк» ұғымы XI ғасырдан бері белгілі. Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ит-түрік» сөздігінде «көк» атауы әрі аспаптық музыканы, әрі әнді білдіретіні айтылады. Кейін XVI ғасырдан бері «күй» сөзі қазақ танымында негізінен аспаптық музыкаға көбірек телініп орнығады.

Күйдің көнелігіне дәлел болатын нұсқалар

Күй өнерінің тамыры тым тереңде жатқанына меңзейтін деректердің бірі — байырғы заманда тасқа салынған, шамамен 600 жыл бұрынғы суреттердің табылуы жайындағы мәліметтер. Сонымен бірге «Ақсақ құлан» күйінің тарихи-аңыздық қабаты Шыңғыс хан жорықтарымен тұстасып, XIII–XIV ғасыр оқиғаларын бейнелейді деп айтылады.

Тарихи кезеңдерді баяндайтын шығармалардағы музыкалық тілдің тереңдігі, орындау амалдарының күрделілігі және аңыздық оқиғаларды «бағдарламалық» жүйемен суреттеу тәсілдері Қазақстан жерінде аспаптық музыка мәдениеті ерте дәуірлердің өзінде-ақ жоғары деңгейге көтерілгенін аңғартады.

Неліктен домбыра кең таралды?

  1. Жасалуы қолжетімді: домбыраны шеберлігі бар адам қарапайым ағаштан-ақ жасап ала алады.
  2. Үйренуі салыстырмалы жеңіл: домбыра пернелері дыбыстарды нақ белгілеп, орындаушыға ыңғай береді.
  3. Кез келген жағдайда тартуға болады: отырып та, түрегеп те, шалқадан да, тіпті ат үстінде де тарту тәжірибеде кездескен. Бұл қасиет ел аралаған күйшілер үшін маңызды болған.
  4. Сүйемелдеуге ыңғайлы: домбыра әншіге, жыршыға, ақынға серік аспап болып, дауысқа «кедергі келтірмей» сүйемел жасайды.

Домбыра — ең алдымен күйдің аспабы. Қазақ күйлерінің басым бөлігі домбыраға арналып шығарылғаны осының дәлелі.

Күй аңыздарының тарихи кезеңдерге жіктелуі

Академик Әлкей Марғұлан қазақ эпостарын тарихи кезеңдерге бөліп қарастырған. Осы кезеңдеу жүйесі күй аңыздарын саралауға да бағыт бере алады:

1) Ең байырғы заман

Исламға дейінгі қиял-ғажайып тақырыптар, жорық сарындары, киелі жануарлар мен мифтік бейнелерге қатысты күйлер.

Мысалдар: «Қос мүйізді Ескендір», «Көк төбет», «Көк бөрі», «Аққу», «Сарын», «Өгіз өлген», «Тарғыл бұқа».

2) Оғыз–Қыпшақ кезеңі (VI–XII ғғ.)

Қорқыт атаға қатысты аңыздар, бақсылық дәстүр және қобыз мұрасы.

1975 ж. фольклоршы Мардан Байділдаев пен қобызшы Мұсабек Жарқынбеков Ысмайыл Шәменұлынан Қорқытқа телінетін бірнеше күйді жазып алғаны айтылады.

3) Ноғайлы кезеңі (XIII–XVI ғғ.)

Ру-тайпалық тұтастану, Алтын Орда дәуірі, ортақ этникалық сананың күшеюі. Фольклор мен күй мұрасы молая түседі.

Мысалдар: Кетбұғаның «Ақсақ құлан», Асанқайғының «Ел айырылған», Қазтуғанның «Сағыныш» күйлері.

4) Жоңғар шапқыншылығы кезеңі (XVII–XVIII ғғ.)

Азатшыл рух, тарихи деректілік, оқиғасы ширыққан аңыздар. Ән-күй халықтың зары мен ерлігін қатар өрнектейді.

Мысалдар: «Қаратаудың шертпесі», «Қалмақ биі», «Беласар», «Кеңес», «Қоржынқақпай».

5) XVIII–XIX ғғ. және XX ғасыр басы

Саяси-әлеуметтік сарын айқындалып, күйлердің тақырыптық ауқымы кеңейеді. Әуен-саз кәсіби деңгейде шыңдалады.

Бұл дәуірде Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Тоқа, Ықылас, Қазанғап, Сейтек, Дина сынды тұлғалардың дәулескер мектебі орнығады.

Күйшілік аймақтар және олардың ерекшеліктері

Аймақтық күй ұялары (мектептер)

Күйшілік өнердің орындау мәнері аймақтық күй ұяларына байланысты дамыды. Әуелде бір түбірден тараған интонациялық негіз орындаушылық мәдениет ықпалымен түрлі арнаға түсті. Күйлерді «төкпе» және «шертпе» деп атау көбіне тарту тәсіліне қатысты кейінгі жіктеу екенін де ескерген жөн.

Қазіргі оқыту тәжірибесінде жиі қолданылатын 7 мектеп:

  • Алтай — Шығыс Қазақстан
  • Арқа — Орталық Қазақстан
  • Жетісу — Оңтүстік-Шығыс Қазақстан
  • Қаратау — Оңтүстік Қазақстан
  • Жиделі-Байсын — Сырдария, Арал өңірі
  • Орда — Батыс Қазақстан
  • Түбек — Маңғыстау

Бұл жүйелеуді алғаш ұсынғандардың бірі — Ақселеу Сейдімбек («Күй шежіресі»).

Сонымен қатар, тәжірибеде жеке ұя болуға лайық өзге де тармақтар жиі аталады: Тарбағатай, Тоқырауын, Жаңа арқа, Талас, Қаратаудың күнгейі, Арал, Орал, Үстірт (түркіменше шалу мәнері), Іле, Шығыс Түркістан, Байөлке және т.б.

Бұл мектептер өкілдері ретінде Аққыз, Тоқа, Байсерке, Үсен төре, Мәмен, Әренжан, Есір сияқты күйшілердің есімдері аталады.

Орындаушылық мінез: мектептерді айқындайтын белгілер

Батыс дәстүрі (төкпе мектептері жиі басым)

  • Құрманғазы мектебі: дауылды серпін, оң қол қағысының ауқымы кең, динамикалық қуаты жоғары.
  • Дәулеткерей мектебі: биязы, лирикалық, нәзік әсемдік; қағыс шеңбері тарлау.
  • Қазанғап дәстүрі: саздылық, өлшем-ұзақтыққа сезімталдық, қағыс өрнегінің даралығы.
  • Дина мектебі: ырғақтың құбылмалылығы, оң қолдың бес саусағын кезектестіріп қолдану тәсілдері.
  • Маңғыстау дәстүрі: сүйрете қағу, шалыс қағыс, оң қолдың айрықша ойын тәсілдері (триольдік жүрістердің жылдам алынуы).

Орталық–Оңтүстік дәстүрі (шертпе мектептері жиі басым)

  • Арқа мектебі: шертіп тарту, сол қол аппликатурасының нәзік иірімдері; дәстүрлі күйлерді «мәтінсіз ән» деп тануға болады.
  • Жетісу күйлері: қағыс пен перне басу амалдарының байлығы, эпикалық аңызға лайық көне саздың ізі.
  • Қаратау дәстүрі: шертпе мен төкпе қағыстардың аралас келуі.
  • Алтай–Тарбағатай дәстүрі: ән тектес ойнақылық, бір саздың әр регистрде қайталанып өрілуі.

Ақселеу Сейдімбектің айтуынша, «төкпе» мен «шертпе» атаулары кейде жеке күйдің табиғатын айқындағанымен, тұтас бір мектептің болмысын толық қамти алмайды. Бір ғана композиторда да екі тәсіл қатар ұшырасады. Мысалы, Тәттімбеттің кей күйлері нәзік шертпе өрнекпен тартылса, кейбірі серпінді, жігерлі екпінмен орындалады. Тіпті бір күйдің өн бойында тәсілдердің алма-кезек ауысатын тұстары болады.

Сондай-ақ бұл атаулар, негізінен, домбыра күйлеріне қатысты қолданылатынын да ескерген жөн: қобыз, сыбызғы, сазсырнай, месқобыз сияқты аспаптар «шерту/соғу» қағысына тікелей бағынбайды.

Күйдің саз-сарыны бойынша ішкі жіктелуі

Дәстүрлі талғам-танымда күй атаулы саз-сарынына қарай қоңыр күй, тік күй және бойлауық күй болып үшке бөлінеді:

Қоңыр күй

Философиялық ойға құрылып, өмірдің мұңлы да мәнді сәттерін толғайды; тыңдаушыны сабырға, пайымға шақырады.

Мысалдар: Ықылас — «Қоңыр», Тәттімбет — «Көкейкесті», Қазанғап — «Көкіл», Дәулеткерей — «Жігер».

Тік күй

Өмір құбылыстарын дыбыспен «суреттеп», оқиғаны елестетіп баяндайды; тыңдаушы әсерін өзі түйіндейді.

Мысалдар: Құрманғазы — «Ақсақ киік», Әшімтай — «Қоңыр қаз», Нұрғиса — «Аққу».

Бойлауық күй

Көбіне жоқтау сарынымен өмірдің қайғылы, зарлы сәттерін бейнелейді.

Мысалдар: Ықылас — «Ерден», Әбди — «Қосбасар».

Мектеп жасаған тұлғалар және орындаушылық жалғастық

Әрбір күйшілік ұяның бастауында сол өңірдің орындау мәнерін қалыптастырған дара тұлғалар тұрады. Байжігіт, Тәттімбет, Қожеке, Сүгір, Қазанғап, Құрманғазы, Абыл сияқты күйшілер өз мектебінің іргетасын қалап, жаңашыл сазгерлік қуатымен ерекшеленді.

Кейінгі кезеңде Әбікен Хасенов, Мағауия Хамзин, Нұрғиса Тілендиев, Жаппас Қаламбаев, Төлеген Момбеков, Садуақас Балмағамбетов, Бақыт Басығараев, Қали Жантілеуов, Рыспай Ғабдиев, Сержан Шәкіратов сияқты күйшілердің орындаушылық мәнерлері де жалғасын тауып, жеке дәстүр ретінде танылды.

Қорытынды

Сан ғасырлар бойы күйшілер қолында шыңдалып, ұлттық мінезді бойына жиған күй өнері қазақтың сезімі мен ой әлемін кең ауқымда бейнелейтін рухани құдіретке айналды. Оның тарихи тамыры Қорқытқа дейінгі дәуірлерге кетсе де, көптеген халық күйлерінің нақты қай ғасырда туғанын дөп басып айту қиын: олар хатқа түспей, құймақұлақ дәстүрімен ұрпақтан ұрпаққа жетті.

Қорқыт, Кетбұға, Асанқайғы, Қазтуған, Байжігіт, Тәттімбет, Құрманғазы, Дәулеткерей, Тоқа, Ықылас, Қазанғап, Дина, Сүгір, Сейтек және өзге де талай саңлақ қазақ күй өнерінің туын әр дәуірде биіктете білді. Бүгінде бұл дәстүр кәсіби білім беру жүйесінде де жалғасын тауып, жас домбырашылардың жаңа буыны қалыптасып келеді.

Түйін

Қазақтың ұлттық өнері — кеше де бар еді, бүгін де бар, ертең де өз қасиетін жоғалтпай өмір сүреді.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • А. Жұбанов — Ән-күй сапары. Алматы, 1976.
  • А. Жұбанов — Ғасырлар пернесі. Алматы, 2002.
  • А. Сейдімбек — Қазақтың күй өнері. Астана, 2002.
  • Т. Мерғалиев, С. Бүркіт, О. Дүйсен — Қазақ күйлерінің тарихы. Алматы, 2000.
  • Ж. Жүзбай — Шертпе күйдің төрт мектебі. Астана, 2009.
  • А. Тоқтаған — Күй — тәңірдің күбірі. Алматы, 1996.
  • Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. Ысқақов, Ә. Қарамендина, З. Қоспақов — Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы. Алматы, 2005.