Қазақша рефераттар

Оқушылардың ауызекі сөйлеуін қалыптастыру

Тайманова Гульжан Түгелевна

Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, №1 Мәртөк орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі

Қазақ тілі сабағында оқушылардың тілін дамытудың тиімді жолдары

Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев: «Қазақстан Республикасын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы», – дегендей, мемлекеттік тілді дамытуда және қоғамдық ортада қолдану аясын кеңейтуде бірқатар шаралар жүзеге асырылды. Қоғамымыздың барлық саласында мемлекеттік тілді қолдану қажеттілігі айқын сезілді. Бүгінгі тіл мамандарының бас қосуы – соның дәлелі.

Орыс мектебіндегі қазақ балалары қазақ тілін көбіне екінші тіл ретінде қабылдайды. Орыс және өзге ұлт балаларына қазақ тілін оқытуда ең алдымен ауызекі сөйлеу тілін қалыптастырмай тұрып, грамматиканы тереңдетіп оқыту нәтижелі болмайтынын ескеруіміз керек.

Оқытуды саралау және арнайы оқулық қажеттілігі

Ана тілін жақсы меңгерген, грамматиканы игеруге қабілеті жоғары қазақ балаларын өзге ұлт өкілдерінен бөліп оқыту туралы ұсыныс құптарлық. Қазақ тілінен терең білім беруде деңгейлеп, саралап, даралап оқытуға бағытталған, грамматикалық тапсырмалары мол арнайы оқулық қажет.

Егер мемлекеттік тіліміздің келешегін ойласақ, ғалымдар мен тәжірибелі мұғалімдердің бірлесуімен өзге ұлт өкілдері мен қазақ балаларына арналған арнайы оқулық әзірлеу уақыты жетті. Бұл — кезек күттірмейтін мәселе.

Тіл дамыту: ауызша және жазбаша бағыттың бірлігі

Филология ғылымының докторы, профессор Нұржамал Оралбаеваның пікірінше, оқушы тілін дамыту ауызша және жазбаша түрде жүргізіледі; бұл екі бағыт өзара тығыз байланыста іске асады. Қазақ тілін оқытудың алғашқы кезеңінде ауызша тіл дамыту басым болуы керек, өйткені сөйлеу тілі кейін жазба тілдің дамуына негіз болады.

Тіл дамыту жұмысының негізгі міндеттері

  • Сөздік қорын байыту
  • Байланыстырып сөйлеуді дамыту
  • Грамматикалық тұлғада жүйелі сөйлеуді үйрету
  • Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

Ахмет Байтұрсынұлы ұстанымдары және сөз тудыру тәсілдері

Қазақ халқының көрнекті ғалымы Ахмет Байтұрсынұлы тіл дамытуда сөз жасауға қатысты бірнеше тиімді принципті нақты мысалдармен дәлелдеген. Ол қазақ балаларына арналған алғашқы әліппелердің бірі — «Оқу құралы» еңбегінде сөзден сөз тудырудың жолдарын ұсынды. 1997 жылдан бері Байтұрсынұлы үлгісімен жасалған жаңа буын оқулығы – «Әліппе» қолданыста.

Тірек дыбыстар арқылы сөз жасату (сызба тәсілі)

Мемлекеттік тілде оқымайтын мектептерде тірек сөздер мен тірек дыбыстар негізінде сөз тудыру тәсілін қолдану тиімді. Оқушыларға арнайы сызба ұсынып, тірек дыбыстарды ғана белгілеп, сөз жасату арқылы олардың белсенділігін арттыруға болады.

1) А + А

ата, апа, аға, ана, аса, ара, ауа

2) А

ақ, ал, аш, ас, аз, ат, ар, ай

3) _ + А + _

қас, қаш, қаз, қан, қал, қар

Бұл сызбаларға дыбыстарды қосу арқылы лексикалық мағынасы бар сөз тізбегін құратуға болады. Оқушылар сөз мағынасына мән бере отырып, сөз тіркесін жасайды. Егер оны сызба түрінде белгілесек, сөйлем мүшелерінің орын тәртібін сақтай отырып, сөйлем құрауға дағдыландырамыз.

Мәтінмен және сөздікпен жұмыс: түсіну, қолдану, пікір білдіру

Мәтінмен, сөздікпен, оқулықпен жұмыс барысында оқушының оқығанын өмірде қолдана алуын, өз көзқарасы мен пікірін білдіру қабілетін анықтаймыз. Оқушылар мәтіндегі сөз мағынасына назар аударып, түсінуге ауыр сөздерді дәптеріне жазып, аудармасын табады.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда диалог, монолог, сұхбат түрлерін тиімді қолдану оқушылардың тілін дамытады.

Ұлттық тәрбие және тіл оқытудың құндылықтық негізі

Республикамыз көпұлтты мемлекет болғандықтан, өзге ұлт өкілдерінің қазақ тілінде сөйлеу білік-дағдыларын қалыптастырып, тілдің қарым-қатынастық қызметін меңгерту үшін қазақ тілі мұғалімдерінің рөлі ерекше. Мемлекеттік тілде оқымайтын мектептерде қазақ тілінен сабақ беретін арнайы мамандар даярлайтын оқу орындарының бірі – Жұбанов атындағы университет. Мен — осы университеттің түлегімін.

Оқушыларды қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқыту ғана емес, халқымыздың салт-дәстүрін танып-білуге және құрметтеуге баулу да негізгі мақсаттардың бірі. Ұлттық дәстүрмен сабақтастық тіл үйренушінің өз мемлекетін сүюіне, дәстүр-салтын қадірлеуіне ықпал етеді.

Ұлы педагог В. А. Сухомлинский: «Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, шығармашылықсыз, қиялсыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды», – дейді. Демек, шәкірттің ақыл-ойы мен парасаты ұлттық сананы сіңіру арқылы байи түседі.

Ұлттық ойындар арқылы оқыту: мақсат және нәтиже

Оқушыларды қазақтың ұлттық ойындарына – «Сиқырлы қоржын», «Бәйге», «Көкпар», «Асық», «Тоғызқұмалақ» – қатыстыру өте тиімді. Бұл ойындарды жаңа материалды түсіндіру кезінде де, қайталау сабақтарында да қолдануға болады.

Ұлттық ойындарды қолданудың тиімді бағыттары

  1. Алфавитті ұлттық ойындар арқылы дұрыс меңгерту.
  2. Орфографияны ұлттық ойындар арқылы сауатты оқыту.
  3. Дұрыс оқу дағдысын ұлттық ойындар арқылы қалыптастыру.
  4. Лексиканы ұлттық ойындар арқылы меңгерту.
  5. Грамматикалық құрылымды ұлттық ойындар арқылы игерту.
  6. Дұрыс жазу, дұрыс айту, дұрыс оқи білу дағдыларын ұлттық ойындар арқылы қалыптастыру.

Практикалық үлгі: «Сиқырлы қоржын» және «Бәйге» ойыны арқылы лексика қайталау

Мысалы, грамматикалық материалдарды жоспарлаумен қатар, сөзбен сұхбат, әңгіме, мәтін құрастыру және есте сақтап қалуды көздесек, лексиканы қайталау кезінде «Сиқырлы қоржын» және «Бәйге» ойындарын пайдалануға болады.

Ойынның ұйымдастырылуы

  • Алдымен ойын мазмұны мен мақсаты түсіндіріледі: лексикалық дағды қалыптастыру.
  • Қажетті құралдар: қоржын, жеміс-көкөніс суреттері, магнит тақта.
  • Оқушылар екі топқа бөлінеді: «Махамбет батыр ауылы» және «Исатай батыр ауылы»; батырлар туралы қысқаша мәлімет беріледі.
  • Әр оқушы кезекпен қоржыннан сурет алып, атауын қазақша дұрыс айтуы тиіс.

Фрукты — жемістер

Яблоко
алма
Груша
алмұрт
Виноград
жүзім

Овощи — көкөністер

Помидор
қызанақ
Огурцы
қияр
Лук
пияз

Егер оқушы сөзді дұрыс атаса, магнит тақтадағы сол ауылдың тұлпары бір саты жоғарылап, мәреге жақындай түседі. Ойын әрі қарай «Бәйге» түрінде жалғасады: қай топ тапсырмаларды дұрыс орындап, тұлпарын бірінші болып өз ауылының отауы алдына жеткізсе, сол топ жеңімпаз атанады. Жеңімпаздарға ынталандыру сыйлығы беріледі.

Тәрбиелік мәні

Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы зор: олар оқушыны зеректікке, білгірлікке баулиды, бабалардан қалған асыл қазынаны қадірлеуге және сөз әсемдігін сезінуге үйретеді.

Қазақ тілі мұғаліміне қойылатын кәсіби талаптар

  1. Бағдарламаға сай күнтізбелік жоспар мен сабақ жоспарын дұрыс құру.
  2. Оқушы білімін әділ және нақты бағалау.
  3. Оқушылардың ауызекі сөйлеуін қалыптастыру:
    • сөйлемді дұрыс құрастыру;
    • мәтінді тыңдап түсіну (аудирование);
    • мәтінді ішінен оқып, мазмұнын айтып беру;
    • оқу жылдамдығын дамыту;
    • жаңа сөздерді синоним, антоним арқылы түсіндіру.
  4. Тіл дамыту жұмыстары: дыбыстарды дұрыс оқыту, екпінді дұрыс қоя білуге назар аудару.
  5. Сабақты мүмкіндігінше толықтай қазақ тілінде жүргізу.
  6. Мұғалім мен шәкірт арасындағы дұрыс қарым-қатынас орнату.
  7. Мұғалімнің теориялық және практикалық дайындығын күшейту.
  8. Тілді оқытуды қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрімен байланыстыру.
  9. Өз білімін үздіксіз жетілдіру: оқу, іздену, кәсіби дамуға көңіл бөлу.
  10. Қазақ тілі кабинетін тиімді пайдалану.
  11. Техникалық және көрнекі құралдарды орынды қолдану.
  12. Дидактикалық материалдарды оқушыға түсінікті түрде ұсыну.
  13. Жеке оқушылармен жұмысқа арналған карточкаларды дайындап, тиімді қолдану.
  14. Педагогикалық технологияларды оқып-үйреніп, тәжірибеде пайдалану.

Сабақ мақсаты, мазмұны және заманауи технологиялар

Сабақтың мақсаты білімділік, дамытушылық және тәрбиелік бағыттарды қамтып, нақты әрі дұрыс қойылуы тиіс. Мәтін мен жаттығулардың балалардың жас ерекшеліктеріне сай болуы маңызды. Сонымен қатар пәнаралық байланыс пен сабақтың өмірмен байланыстылығына мән беру қажет. Оқушылардың ойлау, сөйлеу дағдыларын қалыптастыру және сөздік қорын молайту — әр сабақтың міндеті.

Қазіргі талапқа сай оқу-тәрбие үдерісіне инновациялық технологияларды енгізу педагогикалық ғылым мен мектеп тәжірибесінің сабақтастығын көрсетеді. Бүгінде деңгейлеп оқыту, модульдік оқыту, ойын технологиясы, дамыта оқыту, сондай-ақ жеке-дара, саралап, жеделдетіп оқыту технологиялары кеңінен қолданылуда. Бұл технологиялардың түпкі мақсаты — жеке тұлғаны дамыту.

Сабақ құрылымы: күнделікті тәжірибеден

  1. Ұйымдастыру кезеңі: сәлемдесу, әнұран орындау, кезекшінің мәлімдеуін тыңдау.
  2. Сөйлеу дағдысын дамыту: күн сайын әртүрлі тақырыпта сұрақ-жауап (ауа райы, күн тәртібі, бос уақыт және т.б.).
  3. Фонетикалық жаттығу: әр дыбысты, әсіресе қазақ тіліне тән 9 әріпке қатысты сөздерді қайталау.
  4. Өткенді қайталау: алдыңғы сабақтағы тақырыпты еске түсіру, үй тапсырмасын сұрау.
  5. Үй тапсырмасын деңгейлеп беру: оқу үлгеріміне қарай тапсырманы саралау (күрделі/жеңіл).
  6. Жаңа сабақ: тақырып пен мақсатты хабарлау; мәтін, жаңа сөздер, жаттығулар; сұрақ-жауап, сөйлесу, әңгімелесу, сурет бойынша әңгіме, ойын түрлері.
  7. Тілді көркемдеу және қызықтыру: мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш жаттау; сөзжұмбақ қолдану арқылы қызығушылықты арттыру.
  8. Бекіту: сұрақ-жауап арқылы нені үйренгенін байқау, түсінбеген тұстарын нақтылау.
  9. Қорытынды: сабақ аяқталуына 5 минут қалғанда үй тапсырмасын түсіндіру; соңында нәтижені жинақтап, жұмыс барысын бағалау.