Керей хан Қазақ совет энциклопедиясы

XV ғасырдың ортасында Шығыс Дешті-Қыпшақта Әбілқайыр хан (Шайбани әулеті) ұзақ уақыт үстемдік жүргізді. Үздіксіз соғыстар, ішкі феодалдық қырқыс, ауыр алым-салық пен қанау халықты күйзелтті. Дәстүрлі көшіп-қону тәртібі бұзылып, мал шаруашылығы дағдарысқа ұшырады.

Әбілқайыр ханның Көккесене маңындағы шайқаста ойраттардан (Үз-Темір тайшы басқарған әскерден) ауыр жеңіліске ұшырауы — биліктен ығыстырылған Өріс хан әулеті сұлтандарының қайта бас көтеріп, дербес әрекет етуіне қолайлы жағдай туғызды.

Осы мүмкіндікті ұтымды пайдаланған Болатұлы Керей мен Барақ ұлы Жәнібек өздеріне қарасты тайпаларды бастап, Әбілқайыр хандығынан бөлініп, Моғолстанға қоныс аударады. Моғолстан ханы Есен-бұға оларды ерекше құрметпен қарсы алып, мемлекетінің батыс шетінен Шу бойы мен Қозыбасы өңірін қоныс ретінде береді.

Дәл осы өңірде Қазақ хандығының шаңырағы көтерілді. Дәстүр бойынша Хантауында Керейді ақ киізге отырғызып, хан көтерді. Керей хан Жәнібекпен бірлесе отырып, жас мемлекеттің саяси іргесін бекітуге, елдің бірлігін күшейтуге күш салды.

Моғолстанмен одақтаса отырып, Керей хан ойрат тайпаларына қарсы күрес жүргізді. Бұл кезеңде Әбілқайыр хандығындағы дағдарыс күшейе түсіп, көптеген тайпа Қазақ хандығына қарай ойыса бастады. Деректерде Керей мен Жәнібек маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жеткені айтылады.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінде Әбілқайырдың Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға қысым жасағаны, соның салдарынан Керей мен Жәнібектің Моғолстанға ауғаны, Есен-бұғаның Шу мен Қозыбасы аймақтарын бергені және Әбілқайыр өлгеннен кейін ұлыстың ыдырап, халықтың едәуір бөлігі Қазақ хандығына көшкені баяндалады.

1468 жылы қыста Әбілқайыр хан Қазақ хандығын жою мақсатымен Жетісуға жорыққа шыққанымен, жол үстінде қайтыс болады. Оның өлімі ұлыста тақ таласын өршітіп, саяси бытыраңқылықты күшейтті.

Әбілқайырдың мұрагері Шейх-Хайдар жеңіліске ұшырап, жақындарымен бірге қырғын табады. Осы жағдай Керей мен Жәнібектің Дешті-Қыпшаққа қайта оралып, ондағы күреске белсене араласуына мүмкіндік берді. Нәтижесінде ұлыстағы ықпалдың едәуір бөлігі Керей ханның қолына шоғырланып, Қазақ хандығы іргелі мемлекетке айналу бағытын айқындай түсті.

Керей хан есімі тарихи деректерде соңғы рет 1472–1473 жылдары аталады. Ол Сырдария бойындағы қалалар үшін болған оқиғалар аясында, Бұрыш оғлан (Бұрыш сұлтан) Моғолстан ханы Жүністің ордасына шабуыл жасаған кезге қатысты мәліметтерде кездеседі. Одан кейін Керей хан туралы нақты деректер сирейді.

Керей ханның қашан және қандай жағдайда қайтыс болғаны жөнінде дәл мәлімет жоқ. Оқиғалардың өрбуіне қарағанда, ол 1473 жылдан кейін көп ұзамай дүние салған деп есептеледі. Кейінгі материалдарда хандық биліктің ұлы Бұрындыққа өткені туралы жорамал айтылғанымен, бұл мәселеге қатысты нақты, бірізді дерек көрсетілмейді.

Қазақ хандығының алғашқы аумағы Шу мен Талас өзендерінің алабы, батыс Жетісу өңірі болды. Бұл жерге Дешті-Қыпшақтан көшкен тайпалар жергілікті Ұлы жүз тайпаларымен араласып, этникалық және саяси тұтастану үдерісін жеделдетті.

Алайда жас хандықтың экономикалық негізі бірден берік бола қойған жоқ: қазақ тайпаларының бір бөлігі Әбілқайыр хандығының, Моғолстанның, Ноғай ордасының және Батыс Сібір хандығының ықпалында қалып, бытыраңқылық сақталды. Көшпелі қоғам үшін кең қоныс қана емес, Сырдария бойындағы қалалармен сауда-саттық байланысын жолға қою да өмірлік қажеттілікке айналды.

Сыр бойындағы қалаларға сүйенген сауда мен қолөнер орталықтары көшпелі өңірлер үшін экономикалық тірек болды; ал қалалы аймақтар көшпелілердің шикізатына (жүн, тері және т.б.) мүдделі еді. Осы өзара тәуелділік Сырдария бойындағы қалалар үшін күресті саяси тұрғыдан да, шаруашылық тұрғысынан да шешуші мәселеге айналдырды.