Балаңыз қанша жаста
Ғ. Мұстафин: «Ата-ананың қадірін білмеген – халық қадірін білмес.»
Ата-ана – отбасының негізгі діңгегі, алғашқы дәнекері. Дәстүрлі қазақ отбасында ата-ананың орны айрықша әспеттелген. Әсіресе, тіршіліктің қайнар көзі, махаббаттың шуақты күні, мейірімнің кәусәр бұлағы – ана есіміне қатыссыз дүниеде қасиетті нәрсе жоқ десек, қателеспейміз. Сондықтан ананы ардақтамайтын халық жоқ.
Ананың мейірімі: өмірдің алғашқы сабағы
Ана баланы тоғыз ай көтеріп, толғатып, дүниеге әкеліп қана қоймайды. Түн ұйқысын төрт бөліп, көзінің қарашығындай қорғап, аялап өсіріп, аяғынан тік тұрғызатын да – ана. Нәрестені жұбатар алғашқы әуен, көңілін тербетер тұңғыш тәтті саз – ананың бесік жанында емірене айтатын бесік жыры.
Бесік жанындағы үн
Нәрестенің бойына туған елдің рухын сіңіретін ең алғашқы тілдік, әуендік әсер дәл сол бесік жырынан басталады. Сондықтан әрбір ұлттың рухани өзегі болып саналатын тілі – ана тілі деп аталады.
Тәрбие қашан басталады?
«Баланы жастан» деген тұжырымға толық қосылуға болады. Бернард Шоудан: «Баланы қай жастан тәрбиелеген қолайлы?» деп сұрағанда, ол: «Балаңыз қанша жаста?» дейді. «Екі апта болды», – деген жауапқа: «Сіз дәл екі аптаға кешіктіңіз» депті. Достық рәуіште айтылғанымен, астарында анық шындық жатыр.
«Ана сүтін ақтау» ұғымының салмағы
Нәресте өмірінің нәрі – ана сүті. Халқымыздың байырғы түсінігінде баланың ана алдындағы парызын өтеуі «ана сүтін ақтау» деп аталады. Ел ішінде: «Анаңды Меккеге үш рет арқалап апарсаң да, ана сүтін өтей алмайсың» деген сөздің айтылуы – осы борыштың өлшеусіздігін танытады.
М. Горький: «Дүниедегі асыл атаулының бәрі күннің нұрынан, ананың ақ сүтінен жаралған» – деп, ананың еңбегін адамзатқа ортақ ақиқат ретінде айқындаған.
Ананың шексіз сүйіспеншілігі туралы аңыз
Қазақ ақыны Ақұштап Бақтыгереева әсерлі жырға айналдырған бір аңыз бар. Ол – ананың балаға деген махаббатының шексіздігін, тіпті ең ауыр сәттің өзінде мейірімнен танбайтынын меңзейтін мұңды мысал.
Аңыздан үзінді (мәні сақталған түрде)
Сүйгеніне жету үшін жігітке «анаңның жүрегін әкел» деген қатал шарт қойылады. Жігіт сүрініп кеткенде, қолынан түсіп кеткен жүрек оған: «Құлыным, байқасаңшы…» дейді. Бұл – ананың баласына деген кешірімі мен жанашырлығының шегі жоқ екенін әйгілейтін ой.
Ыбырай Алтынсариннің «Ананың сүюі» және бала жүрегіне жол
Бала кезімізде ана тілі оқулығынан Ы. Алтынсариннің «Ананың сүюі» өлеңін оқып, тебіренбеген жан кемде-кем. Өлең қарапайым тілмен ананың қадір-қасиетін жүрекке жылы етіп жеткізеді: түн ұйқысын бөліп, баласының қуанышына қуанып, қайғысына күйетін – ана.
Әкені құрметтеу – ұрпаққа үлгі
Ислам дәстүрінде әкені құрметтеу – айрықша парыз ретінде айтылады. Халық даналығында да ата-ананың қадірі көп сөз болған: «Алты аға бірігіп – әке болмас, жеті жеңге бірігіп – ана болмас» деген нақылдың өзінде тәрбиелік терең мән жатыр.
Қартқа құрмет – қазақы мінездің өзегі
Ата-ананың үміт-арманы баласымен бірге жасайды. Олардың бар тілеуі – балаға бағышталған. Қазақ «Төріңнен қарт кетпесін» деп тілеген: жасы үлкенге құрмет көрсету, қарттың бүгілген беліне сүйеу болу – ата дәстүріміз.
Өмірдің заңы
«Ата-анаға не істесең, алдыңа сол қайтады» дейді халық. Дүние – кезек: сен ата-анаңды сыйласаң, ертең өз балаң да сені сыйлауға бейім болады.
Л. Толстой мысалы: сыйламаудың салдары
Лев Толстойдың «Қарт пен немере» мысалы осыны нақ көрсетеді: келіні қарт кісіні ыдыс сындырады деп, темір табақпен тамақтандырады. Бір күні немересі ағаш жонып отырғанын көрген ата-анасы не істеп отырғанын сұраса, бала: «Ертең сендер де қартайғанда, сендерге тамақ ішетін ағаш астау жасап отырмын», – дейді. «Әкесін сыйламағанды, баласы сыйламайды» деген сөз осындайда еске түседі.
Қазіргі қате түсінік: парыз тек ақшамен өлшенбейді
Бүгінде кей жастар ата-анаға тек материалдық көмектесуді перзенттік борыштың толық өтелуі деп түсінеді. Әрине, бұл – мүлде қараусыз тастау мен қарттар үйіне тапсырудан жақсырақ болғанымен, бәрібір жеткіліксіз түсінік.
Ата-ана баласынан ең алдымен жылы ықылас, жиі көрісу, жүзбе-жүз әңгіме, келін мен немеренің амандығын көріп, көңілінің көншуін күтеді. Баласын сағынып, қызметін көре алмай, аңсай-аңсай дүниеден өткен кәрі әке-шешенің қайғысынан ауыр қайғы аз.
Абай: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік» дейді. Бұл сөздің салмағы ата-ана жүрегін түсінген жанға анық.
Отбасындағы тыныштық: берекенің тірегі
Ата-ананың сөзін сыйлау, құлақ асу, пікірлес болу – отбасы тіршілігінің бір ғанибеті. Бұл қарым-қатынас ата-ананың мерейін өсіріп, баланың да өз ортасында орнығуына ықпал етеді. Ал сөзге құлақ аспайтын, өзі де жөн білмейтін жетесіздік – үйдің берекесін қашырады.
Татулық пен тыныштық, жайдары қабақ, кең пейіл – үй ішінің ырысы, істің алға басуына кепіл. Балалардың ұрысқақ, жанжалшыл, дөрекі болуы ата-анаға үздіксіз уайым әкеледі. Керісінше, еңбекқор, кеңпейіл, жарқын мінезді ұл-қыз ата-ананың көңілін табады, мерейін көтереді.
Әдеп: ренішті де жараламай жеткізу
Ата-ана да адам болған соң, қателесетін, жаңылысатын кездері болады. Әдепті бала ондайда зіркілдеп, дауыс көтермейді. Үлкенді балағаттау – жасы кіші адамның ісі емес. Жаныңа батса да сабыр сақтап, өзіңді дүниеге әкеліп, зор мехнатпен өсіргенін еске алу – перзентке міндет.
Ұл-қыз әдептілігінің негізі – ата-ананы риза қылып, үнемі алғыс батасын алу. Сонда ғана үлкендердің мерейі өсіп, ұрпақтың өркені кеңеймек.