Сен Алланың тарапынан
Бұл аңыз жәһилия дәуіріндегі араб қоғамының рухани күйін, иманнан алыстаған сәтін және Алланың үйі — Қағбаны қорғаған құдіретті оқиғаны баяндайды. Даладай кең өлкеде адам аты болғанымен, адамдық қасиет әлсіреп, қараңғылық пен надандық үстемдік құрған шақ суреттеледі.
Жәһилияның көлеңкесі: қоғамның рухани дағдарысы
Ол кезеңде күпірлік пен азғындықтың ықпалы күшейіп, әлсізге зорлық көрсету, қорлық пен қанау күнделікті құбылысқа айналады. Құлдық пен күңдік етек жайып, көп адам іштен тына күрсініп өмір сүреді. Сенім мәселесі де бұлыңғыр тартады: біреулер көп құдайға табынса, енді біреулер мүлде сенімнен айырылады.
Халықтың бір бөлігі тасқа, тақтайға, тіпті халуадан да пұт жасап, солардан медет тілейді. Қоғамдық қатынастарда да тәртіп пен әділет әлсірейді: некелік-отбасылық құндылықтар бұзылып, адам қадірі төмендей түседі. Дәл осындай ластанған орта кейін Исламның алтын бесігіне айналатын қасиетті жер — Меккенің айналасын да шарпиды.
Негізгі түйін
- Иман әлсіреген жерде әділет те әлсірейді.
- Пұтқа табыну мен надандық адамның арын да, қоғамның арқауын да босаңдатады.
- Қасиетті орынның қадірі — оны қорғайтын құдірет пен оған қатысты жауапкершілікте.
Әбраха және «Куллейс» шіркеуі: беделге талас
Меккеге қарай ағылған жұрттың Қағбаға үздіксіз бет алғанын көрген Әбраха іштен түнеріп, бұл құрметтің Қағбаға ғана тиесілі болуына қызғанышпен қарайды. Ол Санада «Куллейс» атты ерекше сәулетті шіркеу салдырып, Араб түбегінің назарын Қағбадан бұруды көздейді. Алтын-күміс, асыл тастармен әшекейленген бұл ғимарат алыстан көз тартқанымен, арабтардың жүрегін Қағбадан айыра алмайды.
Арабтар Әбраханың ниетін сезеді: бұл — ғибадат үшін емес, Қағбаның беделін түсіру үшін жасалған әрекет еді. Тіпті бұл шіркеуге қатысты қорлау сипатындағы оқиға да тарап, Әбраха ашуға булығып, Қағбаны қиратуға бел буады.
Мақсат
Қағбаның беделін түсіріп, халықтың бағытын өз шіркеуіне бұру.
Әдіс
Сәулет пен салтанат арқылы ықпал ету, кейін күш қолдануға көшу.
Нәтиже
Қарсылық күшейіп, қақтығысқа бастайтын шешім қабылданады.
Меккеге жорық: қорқыту, қысым және қауіп
Әбраха әскерімен Меккеге қарай аттанып, көп қол жинайды. Аңызда оның қасында пілдер болғаны, олардың ішінде Махмұт атты пілдің ерекше аталатыны айтылады. Әскердің айбыны елді үрейге салады. Барлаушылар келіп, жұрттың малын айдап әкетіп, қоқан-лоқы көрсетеді.
Осы тұста Құрайыш басшысы ретінде Әбдімүттәліптің тұлғасы алға шығады. Әбраха оның екі жүз түйесін тартып алған еді. Әбдімүттәліп Әбрахаға барып, түйесін сұрағанда, қарсы тарап мұны Қағба үшін емес, мал үшін келді деп кемсітеді. Сонда Әбдімүттәліптің жауабы аңыздың өзегіне айналады: түйе — менікі, ал Қағбаның иесі бар; Ол оны Өзі қорғайды.
Әбдімүттәліптің ұстанымы
Ол соғысқа шамасы жоқ екенін жасырмайды, бірақ сенімнен таймайды: қасиетті үйді қорлау ниетіне адам күшімен ғана қарсы тұру мүмкін емес екенін түсінеді. Сондықтан халыққа қауіп туралы ашық айтып, жанды сақтап қалу үшін тау-тасты паналауды ұсынады.
«Қағба — Алланың үйі. Оның иесі бар. Ол оны Өзі қорғайды».
Құдірет көрінісі: Махмұт пілдің шөгуі және Әбабил құстары
Шабуыл басталар сәтте ерекше белгі байқалады: Махмұт пілін Қағбаға қарай бұрғанда, ол жүрмей қояды да, шөгіп қалады. Әскер қанша тырысса да, тұрғыза алмай әлекке түседі. Ал оны басқа бағытқа бұрса, піл тұра шауып кетеді. Бұл көрініс көптің көңіліне күмән ұялатқанымен, астамдықпен келген әскер тоқтамайды.
Дәл сол сәтте теңіз жақтан ұшқан құстар пайда болып, әскердің үстіне бұршақтай тас жаудырады. Аңызда бұл құстар «Әбабил» деп аталады. Тас тигендер бірінен соң бірі құлап, әскердің сапы бұзылады. Айбыны асқан қол әп-сәтте быт-шыт болып, үрей қашқан жұрт кері қашады.
Оқиғаның мәні
Қасиеттіге қол көтеру — күштің емес, астамдықтың белгісі. Аңыз Алланың құдіреті адам жоспарын бір сәтте жоққа шығаратынын көрсетеді.
Аңыздағы ескерту
Апатты көре тұра мән бермеу — адамға тән әлсіздік. Бірақ жазаның келуі үшін себеп жеткілікті, уақытын белгілейтін — құдірет.
Қорытынды: тәубе, жауапкершілік және бүгінге аманат
Аңыздың соңғы иірімі Меккеге қайта оралады: үрей басылып, қасіретті көрініс қалады. Қан мен жара, күйзеліс пен үнсіздік — бәрі адамға өз әлсіздігін мойындатқандай. Дегенмен бұл оқиға Қағбаның қорғансыз еместігін, ал әділеттің түпкі иесі бар екенін қайта танытады.
Мәтін бүгінгі күнге де ишара жасайды: дүние дауына еріп, кикілжіңді қайта қоздырудың соңы қасіретке айналуы мүмкін. Сондықтан адамзатқа қажеті — ақыл, сабыр, мейірім және бейбіт көк аспанның қадірін ұғыну.
Дереккөз туралы ескертпе
Аңыздағы деректер Құран Кәрімнің қазақша мағына және түсінігінен, сондай-ақ Дамира Өмірзаққызы Ибрагимнің «Адамзаттың асыл тәжі Мұхаммед (С.А.У.) пайғамбардың өмірі» атты кітабынан алынғаны көрсетіледі.
Сүлеймен Баязитов